Abstrakt
This paper examines the theme of hope in the poetry of Fabio Pusterla, in light of the poet’s recent return to this central motif. Drawing on the echoes of Heaney and Havel, the analysis focuses on a selection of texts in which the term “hope” appears explicitly, deliberately excluding those where the theme is only implicit. Preceded by a reconstruction of the paratextual sources through which the poet offers a more nuanced interpretation, the study highlights a transtemporal and transtextual layering articulated along three key axes: history, memory (both collective and individual), and nature. Hope thus emerges as both a poetic gesture and an ethical act, capable of enduring even under the most extreme conditions.
Bibliografia
Baldacci, A. (2022). La pedagogia del paesaggio. La poesia-stlanik di Fabio Pusterla. Toruńskie Studia Polsko-Włoskie, XVII, 275-286.
Belletti, G. (2015). “Verso il basso”: la luce etica nella poesia di Fabio Pusterla. Rivista di studi italiani, XXXIII, 1-25.
Benzoni, P. (2007). Tre pastiches montaliani di Fabio Pusterla. Per leggere. I generi della lettura, Rivista semestrale di commenti, letture e edizioni di testi della letteratura italiana, 12, primavera. Rovato: Pensa Multimedia.
Bloch, E. (2019). Il principio speranza, vol. 1 sogni a occhi aperti. Milano-Udine: Mimesis Edizioni.
Borgna, E. (2020). Speranza e disperazione. Torino: Einaudi Editore.
D’Andrea, G. (2014). Dietro ogni cosa una voce: “Argéman” di Fabio Pusterla. https://gianlucadandrea.com/2014/10/19/dietro-ogni-cosa-una-voce-argeman-di-fabio-pusterla-marcos-y-marcos-milano-2014/
Eliot, T.S. (1922). The waste land. New York: Horace Liveright.
Fermani, A. (2023). Senza la speranza è impossibile trovare l’insperato. La speranza “antica”, tra páthos e areté. Pistoia: Editrice Petite plaisance.
Genette, G. (1997). Palinsesti. La letteratura al secondo grado. Torino: Einaudi Editore.
Havel, V. (2019). Il potere dei senza potere. Castel Bolognese: Itaca Edizioni.
Heaney, S. (1990). The cure at Troy: A version of Sophocles’ Philoctetes. New York: Farrar, Straus and Giroux.
Heaney, S. (2022). Speranza e storia: le quattro versioni sofoclee. A cura di M. Sonzogni. Trad. di L. Guzzo, R. Pretto & M. Zanetti. Tivoli: Il Convivio.
Heaney, S. (2003). La riparazione della poesia. Lezioni di Oxford. A cura di G. Pillonca. Torino: UTET.
Iovino, S. (2015). Corpi eloquenti. Ecocritica, contaminazione e storie della materia. In ContaminAzioni ecologiche: Cibi, nature, culture. A cura di D. Fargione & S. Iovino. Milano: LED Edizioni Universitarie di Lettere Economia e Diritto. DOI: https://doi.org/10.7359/711-2015-iovi
Luxemburg, R. (1971). Lettere ai Kautsky. A cura di L. Basso. Roma: Editori Riuniti.
Montale, E. (1984). Tutte le poesie. A cura di G. Zampa. Milano: Mondadori Editore.
Natale, M. (2022). La casa e il ghiacciaio. Per Fabio Pusterla. In F. Pusterla, Da qualche parte nello spazio. Poesie 2010-2021 (pp. 5-32). Milano: Marcos Y Marcos.
Natale, M. (2023). Sul Rilke di Fabio Pusterla: venditore ambulante di rose. In Corpo a corpo. Sulla poesia contemporanea: sette letture. Macerata: Quodlibet. DOI: https://doi.org/10.2307/jj.4688083
Pugno, L. (2018). In territorio selvaggio.Milano: Nottetempo.
Pusterla, F. (1985). Concessione all’inverno. Milano: Marcos Y Marcos.
Pusterla, F. (1989). Bocksten. Milano: Marcos Y Marcos.
Pusterla, F. (1994). Le cose senza storia. Milano: Marcos Y Marcos.
Pusterla, F. (1999). Pietra sangue. Milano: Marcos Y Marcos.
Pusterla, F. (2004). Folla sommersa. Milano: Marcos Y Marcos.
Pusterla, F. (2009). Le terre emerse. Poesie scelte 1985-2008. Milano: Marcos Y Marcos.
Pusterla, F. (2010). Corpo stellare. Milano: Marcos Y Marcos.
Pusterla, F. (2014). Argéman. Milano: Marcos Y Marcos.
Pusterla, F. (2017). Morire ci tocca – con Mattia Lepori e Fabio Pusterla. https://www.youtube.com/watch?v=mtEtiFw7F78
Pusterla, F. (2018a). Cenere, o terra. Milano: Marcos Y Marcos.
Pusterla, F. (2018b). Sobremesa Flip 2018 con Fabio Pusterla e Igiaba Scego. https://www.youtube.com/watch?v=PB-qoqRpOLw
Pusterla, F. (2022a). Da qualche parte nello spazio. Poesie 2010-2021. Milano: Marcos Y Marcos.
Pusterla, F. (2022b). Tremalume. Milano: Marcos Y Marcos.
Pusterla, F. (2025a). Corrispondenza personale, giugno.
Pusterla, F. (2025b). Fiumi nefrite vortici. Milano: Marcos Y Marcos. Stroppa, S. (2014). ‘Ciò che resta’. Commento a Le parentesi di Fabio Pusterla (da Concessione all’inverno). Per leggere. I generi della lettura, Rivista semestrale di commenti, letture e edizioni di testi della letteratura italiana, 26, primavera.
Stroppa, S. (2023). Macerie, resti, residui nella poesia di Fabio Pusterla. L’ospite ingrato, 14, II, 153-165. DOI: https://doi.org/10.36253/oi-15576
Testa, I. (2023). Autorizzare la speranza. Giustizia poetica e futuro radicale. Novara: Interlinea.
Zappoli, M. & Ferri, F. (2019). Libellula gentile. Fabio Pusterla, il lavoro del poeta, il documentario. Milano: Marcos Y Marcos.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Paulina Malicka
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
- Autor oświadcza, że przysługują mu osobiste i majątkowe prawa autorskie do Utworu oraz że nie są one ograniczone w zakresie objętym niniejszą Umową, oraz że utwór jest dziełem oryginalnym i nie narusza majątkowych lub osobistych praw autorskich innych osób.
- Autor udziela Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji na korzystanie z Utworu bez ograniczeń terytorialnych i przez czas nieokreślony na następujących polach eksploatacji:
2.1. wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy Utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;
2.2. wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy Utworu;
2.3. publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym;
2.4. włączenie Utworu w skład utworu zbiorowego;
2.5. wprowadzanie Utworu w postacie elektronicznej na platformy elektroniczne lub inne wprowadzanie Utworu w postaci elektronicznej do Internetu, Intranetu, Extranetu lub innej sieci;
2.6. rozpowszechnianie Utworu w postaci elektronicznej w Internecie, Intranecie, Extranetu lub innej sieci, w pracy zbiorowej jak również samodzielnie;
2.7. udostępnianie Utworu w wersji elektronicznej w taki sposób, by każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym, w szczególności za pośrednictwem Internetu, Intranetu, Extranetu lin innej sieci;
2.8. udostępnianie Utworu zgodnie z wzorcem licencji Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons. - Autor zezwala Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na:
3.1. nieodpłatne korzystanie i rozporządzanie prawami do opracowań Utworu i tymi opracowaniami.
3.2. wysyłanie metadanych Utworu oraz Utworu do komercyjnych i niekomercyjnych baz danych indeksujących czasopisma. - Autor upoważnia i zobowiązuje Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu do udzielania osobom trzecim dalszych licencji (sublicencji) do Utworu oraz do innych materiałów, w tym utworów zależnych lub opracowań zawierających lub powstałych w oparciu o Utwór, przy czym postanowienia takich sublicencji będą tożsame z wzorcem licencji Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons Tym samym uprawnia wszystkich zainteresowanych do korzystania z utworu wyłącznie w celach niekomercyjnych pod następującymi warunkami:
4.1. uznanie autorstwa czyli obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem informacji, o autorstwie tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, doi) oraz samej licencji;
4.2. na tych samych warunkach, wolno rozpowszechniać utwory zależne jedynie na licencji identycznej to tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny. - Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu jest zobowiązany do:
5.1. udostępniania Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym bez ograniczeń technicznych;
5.2. poprawnego informowania osób, którym Utwór będzie udostępniany o udzielonych im sublicencjach w sposób umożliwiający odbiorcom zapoznanie się z nimi.
Pozostałe postanowienia
- Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).