Abstrakt
The article deals with the variability and dynamics of spacescapes understood as narratives encoded in cosmic views. Starting from the definition formulated by Alice Gorman, the author analyses three BBC series devoted to the exploration of the Solar System: The Planets (1999), Wonders of the Solar System (2010) and The Planets (2019), proving that spacescapes appear in all of them, but their roles differ. In The Planets from 1999, we encounter a narrative of technological sublimity; in Wonders of the Solar System – an Arcadian tale; and in the 2019 series – a narrative of terraforming other worlds. In the first part of the article, the author discusses selected issues of practices of space-making and studying cosmic landscapes. Then, using the example of three series produced by the BBC, she shows the dominant narratives embedded in the cosmogenic images present in contemporary high-budget space docs. Importantly, the narratives of technological sublimity, terraforming and Arcadianism are not mutually exclusive, but are closely related. In their evolution, they seem to follow the direction set by Gorman’s definition: while The Planets from 1999 primarily emphasise the ‘terrestrial’ elements of the vertical landscape, Wonders of the Solar System emphasise orbital shots in the style of The Blue Marble, and The Planets from 2019 show us places that have so far only been visited by unmanned space probes.
Bibliografia
Boczkowska K., The Homely Sublime in Space Science Documentary Film: Domesticating the Feeling of Homelessness in Carl Sagan’s “Cosmos” and Its Sequel, „Kultura Popularna” 2017, nr 4, s. 24–34. DOI: https://doi.org/10.5604/01.3001.0011.6717
Bousé D., Wildlife Films, Philadelphia 2000. DOI: https://doi.org/10.9783/9780812205848
Copik I., Topografie i krajobrazy. Filmowy Śląsk, Katowice 2017.
Cosgrove D., Apollo’s Eye. A Cartographic Genealogy of the Earth in Western Imagination, Baltimore–London 2001.
Cox B., Cohen A., Człowiek i Wszechświat, przeł. Ł. Lamża, Kraków 2024.
Cox B., Cohen A., Ukryte siły Natury, przeł. R. Kosarzycki, Kraków 2024.
Dickens P., Ormrod J.S., Cosmic Society. Towards a sociology of the universe, London – New York 2007. DOI: https://doi.org/10.4324/9780203941508
Dunnett O., The Spaces of Outer Space, [w:] The Routledge Handbook of Social Studies of Outer Space, red. J.F. Salazar, A. Gorman, London – New York 2023, s. 84–95. DOI: https://doi.org/10.4324/9781003280507-8
Frydryczak B., Krajobraz. Od estetyki „the picturesque” do doświadczenia topograficznego, Poznań 2013.
Frydryczak B., Angutek D., Od krajobrazu naturalnego do krajobrazu kulturowego. Wprowadzenie, [w:] Krajobrazy. Antologia tekstów, red. eidem, Poznań 2014, s. 7–19.
Geppert A.C.T., European Astrofuturism, Cosmic Provincialism: Historicizing the Space Age, [w:] Imagining Outer Space. European Astroculture in the Twentieth Century, red. idem, New York 2012, s. 3–24. DOI: https://doi.org/10.1057/9780230361362_1
Geppert A.C.T, Siebeneichner T., Spacewar! The Dark Side of Astroculture, [w:] Militarizing Outer Space. Astroculture, Dystopia and the Cold War, red. A.C.T. Geppert, D. Brandau, T. Siebeneichner, New York 2021, s. 10–17. DOI: https://doi.org/10.1057/978-1-349-95851-1
Gorman A., The cultural landscape of interplanetary space, „Journal of Social Archaeology” 2005, t. 5, nr 1, s. 85–107. DOI: https://doi.org/10.1177/1469605305050148
Jefries M., BBC Natural History versus Science Paradigms, „Science as Culture” 2003, t. 12, nr 4, s. 527–545. DOI: https://doi.org/10.1080/0950543032000150346
Kempna-Pieniążek M., Inne światy? Krajobrazy i kosmobrazy w serialu „Planety” (2019), „Białostockie Studia Literaturoznawcze” 2024, nr 25, s. 95–113. DOI: https://doi.org/10.15290/bsl.2024.25.07
Kempna-Pieniążek M., Kosmiczne krajobrazy. Space documentaries jako filmy/seriale pejzażowe, „Załącznik Kulturoznawczy” 2025, nr 12, s. 225–241. DOI: https://doi.org/10.21697/zk.2025.12.13
Kempna-Pieniążek M., Zamknięci w nieskończonej otchłani. Przestrzeń kosmiczna (i jej poetyka) w filmach dokumentalnych Wernera Herzoga, „Białostockie Studia Literaturoznawcze” 2022, nr 21, s. 117–133. DOI: https://doi.org/10.15290/bsl.2022.21.07
Kessler E.A., Picturing the Cosmos. Hubble Space Telescope Images and the Astronomical Sublime, Minneapolis–London 2012. DOI: https://doi.org/10.5749/minnesota/9780816679560.001.0001
Kita B., Pejzaż refleksyjny, [w:] Przestrzeń w kulturze współczesnej, red. D. Mazur, B. Morzyńska-Wrzosek, Bydgoszcz 2016, s. 337–347.
Kita B., Pejzaż za oknem. Europejskie widokówki filmowe – wprowadzenie, [w:] Filmowe pejzaże Europy, red. eadem, M. Kempna-Pieniążek, Katowice 2017, s. 7–25.
Koch N., Whose Apocalypse? Biosphere 2 and the Spectacle of Settler Science in the Desert, „Geoforum” 2021, nr 124, s. 36–45. DOI: https://doi.org/10.1016/j.geoforum.2021.05.015
Messeri L., Placing Outer Space. An Earthly Ethnography of Other Worlds, Durham London 2016. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctv11cw9f7
Mirzoeff N., Jak zobaczyć świat, przeł. Ł. Zaremba, Kraków–Warszawa 2016.
Nye D.E., American Technological Sublime, Cambridge–London 1994.
Pak C., Terraforming: Ecopolitical Transformations and Environmentalism in Science Fiction, Liverpool 2016. DOI: https://doi.org/10.5949/liverpool/9781781382844.001.0001
Sage D., How Outer Space Made America. Geography, Organization and the Cosmic Sublime, Furnham–Burlington 2014.
Salazar J.F., Gorman A., Social Studies of Outer Space. Pluriversal Articulations, [w:] The Routledge Handbook of Social Studies of Outer Space, red. eidem, London – New York 2023, s. 1–21. DOI: https://doi.org/10.4324/9781003280507-1
Sugiera M., Kolonizacja jako terraformowanie: klątwa Argonautów w epoce antropocenów (ćwiczenia z lektury), „Postscriptum Polonistyczne” 2023, nr 2, s. 1–16. DOI: https://doi.org/10.31261/PS_P.2023.32.09
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Magdalena Kempna-Pieniążek
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy
Autorzy tekstów przyjętych do publikacji w czasopiśmie „Przestrzeniach Teorii” są zobowiązani do wypełnienia, podpisania i odesłania na adres redakcji umowy o udzielenie nieodpłatnej licencji do utworów, z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC.
Zgodnie z umową, autorzy tekstów opublikowanych w czasopiśmie „Przestrzeniach Teorii” udzielają Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji oraz zezwalą na użycie sublicencji Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0).
Autorzy zachowują prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem.
Autorzy, którzy wykorzystują w swoim tekście cudze utwory (np. ilustracje, fotografie) proszeni są o dostarczenie do redakcji czasopisma zgodę na publikację od uprawnionych podmiotów.
Użytkownicy
Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych po 2015 roku „Przestrzeniach Teorii” tylko w calach niekomercyjnych, pod następującymi warunkami:
- uznanie autorstwa - obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem, informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;
- bez tworzenia utworów zależnych - utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.
Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2015 r. prawa autorskie są zastrzeżone.
Inne
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).