Abstract
The heroine of The Bus Leaves at 6:20 (1954) by Jan Rybkowski leaves behind the stuffy space of a small town: small houses, courtyards, cobbled streets and a small market square where a carousel has just set up. The beginning of Rybkowski’s film brings one of the first neorealist images of every day life, which, however, has to give way to socialist realist landscapes: the smoking chimneys of factories and steelworks in Silesia will provide the heroine with dignity and freedom. Small towns were included in this and similar dichotomies: freedom – enslavement, persistence – change, and even political – private, also in subsequent films of this decade, although these categories, depending on the author’s strategy or the dominant social mood, were assigned different values and given different meanings. In Winter Twilight by Stanisław Lenartowicz, The Small Town (both 1956) by Jerzy Ziarnik, The Small Town (1958/1960) by Romuald Drobaczyński, Julian Dziedzina and Janusz Łęski, the third novella of Cross of Valour (1958) and Nobody’s Calling (1960) by Kazimierz Kutz, the space of the town and its material reality influenced the way of life of the protagonists, became evidence of the fall, a closed circle from which one cannot escape, but also contributed to the in validation of the political perspective and allowed for a different passage of time and way of life.
References
Boczek E., „Miasteczko”. Nowy polski film, nad którym dyskutują wszyscy czytelnicy „Nowej Wsi”, „Nowa Wieś” 1960, nr 24.
Bohdziewicz A., Ile jest warte – półprawdy?, „Film” 1960, nr 21.
Budkiewicz J., Lepiej późno niż wcale, „Głos Pracy” 1960, nr 66.
Bursa A., Sobota, [w:] idem, Utwory wierszem i prozą, Kraków 1969.
Copik I., Przemieszczona tożsamość. Kino PRL wobec problemu Ziem Zachodnich, „Kwartalnik Filmowy” 2021, nr 116. DOI: https://doi.org/10.36744/kf.786
Dobraczyński J., Łęski J., Główne ulice. Nowela filmowa, Archiwum Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego, sygn. S-35490.
Eberhardt K., Miasteczko – mit nienaruszony, „Ekran” 1959, nr 9.
esw. [E. Smoleń-Wasilewska], „Miasteczko” nie jest filmem o Sieradzu, „Film” 1960, nr 19.
Fiejdasz M., „Czarna seria” w polskim filmie dokumentalnym, „Kwartalnik Filmowy” 1998, nr 23.
Florczak Z., Koszmar z fałszywym uśmiechem, „Film” 1960, nr 19.
Głowiński M., Fabryczne dymy i kwitnąca czeremcha (scenariusz Adama Ważyka), [w:] idem, Rytuał i demagogia. Trzynaście szkiców o sztuce zdegradowanej, Warszawa 1992.
Grochowiak S., Suma losu ludzkiego, rozm. A. Iskierko, „Ekran” 1968, nr 44.
Grodź I., Intymistyka w najczystszym wydaniu. „Nikt nie woła” Kazimierza Kutza a polska rzeczywistość wobec II wojny światowej, [w:] Kino polskie wobec II wojny światowej, red. P. Zwierzchowski, D. Mazur, M. Guzek, Bydgoszcz 2011.
Gwóźdź A., Przestrzenie estetyczne filmów Kazimierza Kutza, [w:] Kutzowisko. O twórczości filmowej, teatralnej i telewizyjnej Kazimierza Kutza, red. idem, Katowice 2000.
Gzell S., Fenomen małomiejskości, Warszawa 1987.
Hendrykowska M., Intymny portret we wnętrzu. „Zimowy zmierzch” Stanisława Lenartowicza, [w:] Polska szkoła filmowa. Reinterpretacje i nawiązania, red. W. Otto, Poznań 2018.
Hłasko M., Kancik, czyli wszystko się zmieniło, [w:] idem, Utwory wybrane, t. I, Warszawa 1986.
Jackiewicz A., Na stacji Chandra Unyńska, „Trybuna Ludu” 1957, nr 32.
Jackiewicz A., Staruszkowie z Wielkopolski, [w:] idem, Moja filmoteka. Kino polskie, Warszawa 1983.
Jaszcz [J.A. Szczepański], Półprawdy – gorsze niż nieprawda, „Trybuna Ludu” 1960, nr 110.
Jazdon M., Czarne filmy posiwiały. „Czarna seria” polskiego dokumentu 1956–1958, [w:] Widziane po latach. Analizy i interpretacje filmu polskiego, red. M. Hendrykowska, Poznań 2000.
Klaczyński Z., Małe miasteczka wcale nie są nudne, „Ekran” 1960, nr 18.
Knap E., Obraz prowincjonalnego socjalistycznego miasta na łamach tygodnika „Po prostu” w latach 1955–1957, [w:] Miasto (post)socjalistyczne. Przestrzeń władzy, t. 1, red. K. Nędza-Sikoniowska, M. Pirveli, Kraków 2015.
Kwiatkowska P., Krystalizacja uczuć w obrazie filmowym. O „Nikt nie woła” Kazimierza Kutza, „Kwartalnik Filmowy” 2008, nr 64. DOI: https://doi.org/10.36744/kf.3203
Lubelski T., Historia kina polskiego 1895–2014, Kraków 2015.
Maron M., Mieczysław Jahoda. Fenomeny światła, z opracowaniem biograficznym A.M. Leśniewskiej-Zagrodzkiej, Łódź 2019.
Marszałek R., Kapelusz i chustka, [w:] Film i kontekst, red. D. Palczewska, Z. Benedyktowicz, Wrocław 1988.
„Miasteczko”. Film fabularny. Scenopis dokrętek. Scenariusz dokrętek, Archiwum Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego, sygn. S-2073.
Młynarczyk R., Kogo obchodzą małe miasteczka? O „Kanciku” Marka Hłaski i „Sobocie” Andrzeja Bursy, „Literaturoznawstwo: historia, teoria, metodologia, krytyka” 2012–2013, nr 6–7.
Nastałek-Żygadło G., Filmowy portret problemów społecznych w „czarnej serii” (1956-1958), Warszawa 2013.
Nurczyńska-Fidelska E., „Czarny realizm”. O stylu i jego funkcji w filmach nurtu współczesnego, [w:] „Szkoła polska” – powroty, red. eadem, B. Stolarska, Łódź 1998.
Odoj G., Małe miasto jako przedmiot badań etnologicznych w Polsce. Stan i perspektywy, „Studia Etnologiczne i Antropologiczne” 2011, nr 11.
Odoj G., Tożsamość kulturowa społeczności małomiasteczkowej, Katowice 2007.
Ozimek S., Od wojny w dzień powszedni, [w:] Historia filmu polskiego, t. 4: 1957–1961, red. J. Toeplitz, Warszawa 1980.
Piechota M., Kobieta w polskim filmie socrealistycznym, [w:] Socrealizm. Fabuły – komunikaty – ikony, red. K. Stępnik, M. Piechota, Lublin 2006.
Pojechałem do Włoch po prawdziwego Włocha. Rozmowa ze Stanisławem Lenartowiczem, rozm. M. Podsiadły, [w:] Stanisław Lenartowicz: twórca osobny, red. R. Bubnicki, A. Dębski, Wrocław 2011.
Protokół z posiedzenia Komisji Ocen Scenariuszy w dn. 7 II 1958 r., Archiwum Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego, sygn. A-214, poz. 89.
Protokół [zmian zaleconych przez komisję kolaudacyjną], [w:] „Miasteczko”. Film fabularny. Materiały dok. z produkcji, Archiwum Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego, sygn. S-2097.
Saryusz-Wolska M., „Nikt nie woła” Kazimierza Kutza – cztery płaszczyzny historii filmu, [w:] Sztuka ma znaczenie, red. D. Rode, M. Składanek, M. Ożóg, Łódź 2020.
Skulska W., Rybkowski J., Autobus odjeżdża 6.20, Warszawa 1954.
Smoleń-Wasilewska E., Miasteczko, „Film” 1958, nr 30.
Stanisław Lenartowicz, [w:] S. Janicki, Polscy twórcy filmowi o sobie, Warszawa 1962.
Stenogram z Plenum Stowarzyszenia Polskich Artystów Teatru i Filmu, odbytego w dn. 27–28.IX.1954 r., Archiwum Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego, sygn. A-208, poz. 32.
Strzelczyk E., Percepcyjne i kontekstowe kryteria analizy stylu filmu „Nikt nie woła” Kazimierza Kutza, „Studia Filmoznawcze”, t. IX: Problemy poznawania dzieła filmowego, red. J. Trzynadlowski, Wrocław 1990.
Szcześniak M., Poruszeni. Awans i emocje w socjalistycznej Polsce, Warszawa 2023.
Szpulak A., Czas przeobrażeń 1956–1960, [w:] Historia polskiego filmu dokumentalnego (1945–2014), red. M. Hendrykowska, Poznań 2015.
Szpulak A., „Nikt nie woła” Kazimierza Kutza – rewolucja słabo kamuflowana, [w:] Widziane po latach. Analizy i interpretacje filmu polskiego, red. M. Hendrykowska, Poznań 2000.
Szpulak A., View from the inside. The images of the city in the „black series” documentary films in Poland in the 1950s, „Images” 2017, vol. XXII.
Szydłowska J., Od Kutza do Smarzowskiego: film fabularny jako medium wiedzy o Ziemiach Zachodnich i Północnych, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 2011, nr 3.
Śmiałowski P., „Proszę to wyciąć”, czyli historia scen wyciętych z polskich filmów w pierwszym ćwierćwieczu PRL, wyd. II poprawione, Kraków 2024.
Toniak E., Olbrzymki. Kobiety i socrealizm, Kraków 2008.
Uchwała Sekretariatu KC w sprawie kinematografii, [w:] Syndrom konformizmu? Kino polskie lat sześćdziesiątych, red. T. Miczka, współred. A. Madej, Katowice 1994.
Wąchać swój czas. Z Kazimierzem Kutzem rozmawia Teresa Krzemień, „Kultura” 1980, nr 47.
Wojtczak M., Przeminęło… jednak pozostało. Od Zakazanych Piosenek do Moralnego Niepokoju. Nasze kino w latach 1944–1970, t. I, Warszawa 2019.
Z góry widać lepiej. Niedokończone rozmowy z Kazimierzem Kutzem. Rozmawiał Andrzej Gwóźdź, Łódź 2019.
Zemło M., Fenomen małego miasta, Warszawa 2002.
Zwierzchowski P., Stanisława Lenartowicza opowieści o czasie, [w:] Zatrzymane w obrazie. Kadry – Słowa – Fotografie, red. J. Czaja, W. Otto, A. Śliwińska, Poznań 2023.
Zwierzchowski P., Zapomniani bohaterowie. O bohaterach filmowych polskiego socrealizmu, Warszawa 2000.
Zwierzchowski P., Zimowy zmierzch, „Ekrany” 2016, nr 6.
License
Copyright (c) 2025 Piotr Zwierzchowski
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
Authors
Authors of texts accepted for publication in Przestrzenie Teorii are required to complete, sign and return to the editor's office the Agreement for granting a royalty-free license to works with a commitment to grant a CC sub-license.
Under the agreement, the authors of texts published in Przestrzenie Teorii grant the Adam Mickiewicz University in Poznań a non-exclusive, royalty-free license and authorize the use of Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0) Creative Commons sub-license.
The authors retain the right to continue the free disposal of the work.
Users
Interested Internet users are entitled to use works published in Przestrzenie Teorii since 2015, for non-commercial purposes only, under the following conditions:
- attribution - obligation to provide, together with the distributed work, information about the authorship, title, source (link to the original work, DOI) and the license itself.
- no derivatives - the work must be preserved in its original form, without the author's consent it is not possible to distribute the modified work, such as translations, publications, etc.
Copyrights are reserved for all texts published before 2015.
Miscellaneous
Adam Mickiewicz University in Poznań retains the right to magazines as a whole (layout, graphic form, title, cover design, logo etc.).