Abstract
The article presents the critical theory of topophony through the historical understanding of the term to modern definitions, based on analysis of academic literature, critical and journalistic articles, textbooks, quotations from authors, critics and composers. Around the second half of the 20th century, interest in space in music increased. By this time the first terminological distinctions concerning the concepts of topophony and spatial music began to appear in the texts of Polish authors such as Monika Gorczycka, Bohdan Pociej and Krzysztof Szwajgier, among others. The reflections and theses of Bogusław Schaeffer and Józef Michał Chomiński, who can be considered in turn as the creator and greatest propagator of the term topophonia, were crucial to the contemporary understanding of both notions. In the presented article, the term describes intentional exploration of sound location – i.e. spatial arrangement of performers, different from the traditional set-up – in musical compositions in which the sound plays a fundamental role (performative, theatrical and multimedia works have been excluded). In such compositions, spatiality – understood as the 8th element of the musical work – is indelible, because it determines how musical material is organized and shaped.
References
Arnold Denis, Carver Anthony F., Morucci Valerio, Cori spezzati/polychoral, w: Grove Music Online,
Baculewski Krzysztof, Historia muzyki polskiej. Współczesność 1939–1974, t. VII, cz. 1, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2015, loc 6110 (mobi).
Barwinek Bartłomiej, Powrót do ziemi obiecanej, „Ruch Muzyczny” 2019, nr 1, s. 53.
Chomiński Józef Michał, Faktura, w: Mała encyklopedia muzyki, red. Stefan Śledziński, PWN, Warszawa 1981, s. 276.
Chomiński Józef Michał, Muzyka polska po 1956 roku, w: Polska współczesna kultura muzyczna 1944–64, red. Elżbieta Dziębowska, PWM, Kraków 1966.
Chomiński Józef Michał, Muzyka Polski Ludowej, PWM, Warszawa 1968.
Chomiński Józef Michał, Wilkowska-Chomińska Krystyna, Formy muzyczne, t. 1: Małe formy instrumentalne, PWM, Kraków 1983.
Faktura, w: Wikipedia.org, https://pl.wikipedia.org/wiki/Faktura_(muzyka) (dostęp: 07.09.2025).
Gorczycka Monika, Wobec nowych wymiarów (na marginesie Musique en relief i Epizodów), „Ruch Muzyczny” 1960, nr 21, s. 14.
Harley Maria Anna, Space and Spatialization in Contemporary Music: History and Analysis, Ideas and Implementations, McGill University, Montreal 1994.
Hendrich Paweł. Rozmowa autorki z kompozytorem przeprowadzona 9 sierpnia 2023 roku (online).
Jabłoński Maciej, Sacrum Profanum 2012: Sercem, uchem, szkiełkiem i okiem, „Dwutygodnik.com” 2012, nr 91, https://www.dwutygodnik.com/artykul/3948-sacrum-profanum-2012-sercem-uchem-szkielkiem-i-okiem.html (dostęp: 07.09.2025).
Kolinek-Siechowicz Karolina, Chwila wytchnienia, „Ruch Muzyczny” 2014, nr 11, s. 49.
Kotoński Włodzimierz, Musique en relief, manuskrypt ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, 1959.
Kowalska Małgorzata, ABC historii muzyki, Musica Iagellonica, Kraków 2001.
Krauze Zygmunt. Rozmowa autorki z kompozytorem przeprowadzona 14 listopada 2023 roku, Warszawa. Lindstedt Iwona, Sonorystyka w twórczości kompozytorów polskich XX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010.
Malinowski Waldemar, Problematyka przestrzenna w wykonawstwie muzyki polichóralnej XVI i XVII wieku, w: „Zeszyty Naukowe Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej we Wrocławiu” 1976, nr 11.
Micał Dominika, Konstrukcja czasoprzestrzeni w muzyce Harrisona Birtwistle’a, „Glissando.pl” 2014, https://glissando.pl/artykuly/konstrukcja-czasoprzestrzeni-w-muzyce-harrisona-birtwistlea/ (dostęp: 07.09.2025).
Patkowski Józef, O muzyce elektronowej i konkretnej, „Muzyka” 1956, nr 3, s. 49–68.
Patkowski Józef, Z zagadnień muzyki eksperymentalnej, „Muzyka 1958, nr 4, s. 82–113.
Patryk Monika, Wawel o zmierzchu, „Ruch Muzyczny” 2015, nr 8, s. 64.
Pociej Bohdan, Muzyka polska 1960 czyli o potrzebie, kierunkach i granicach nowatorstwa, „Ruch Muzyczny” 1960, nr 21, s. 3.
Pociej Bohdan, O przestrzenności dzieła muzycznego, „Muzyka” 1967, nr 1.
Praszczałek Tomasz. Rozmowa autorki z kompozytorem przeprowadzona 15 sierpnia 2023 roku (online).
Przybylski Bronisław Kazimierz, Muzyka przestrzenna. Wybrane zagadnienia z projektowania przestrzennego w kompozycji współczesnej, Akademia Muzyczna im. Stanisława Moniuszki w Gdańsku, Gdańsk 1984.
Romel Adam, Szept, krzyk. Nostalgia, „Ruch Muzyczny” 2014, nr 11, s. 62.
Schaeffer Bogusław, Dźwięki i znaki. Wprowadzenie do kompozycji współczesnej, PWN, Warszawa 1969.
Schaeffer Bogusław, Klasycy dodekafonii. Część analityczna, PWM, Kraków 1964.
Schaeffer Bogusław, Mały informator muzyki XX wieku, wyd. 2, PWM, Kraków 1967.
Schaeffer Bogusław, Topofonica, PWM, Warszawa 1962.
Scheller Przemysław. Rozmowa autorki z kompozytorem przeprowadzona 13 grudnia 2023 roku (online).
Serocki Kazimierz, Epizody na smyczki i 3 grupy perkusyjne, PWM, Kraków 1979.
Spatial music, w: Historical Dictionary of Modern and Contemporary Classical Music, ed. Nicole Viviane Gagné, Rowman&Littlefield, Lanham–Boulder–New York–London 2019, s. 333–334.
Spatial music, w: Wikipedia.org, https://en.wikipedia.org/wiki/Spatial_music (dostęp: 07.09.2025).
Stańczyk Marcin. Rozmowa autorki z kompozytorem przeprowadzona 9 sierpnia 2023 roku (online).
Stefański Krzysztof, Festiwal z Kluskami, „Ruch Muzyczny” 2019, nr 4, s. 45.
Stereofonia, w: Mała encyklopedia muzyki, red. Stefan Śledziński, PWN, Warszawa 1960, s. 712.
Stockhausen Karlheinz, Music in Space, „Die Reihe” 1961, nr 5, s. 67–68.
Szpyrka Monika. Rozmowa autorki z kompozytorką przeprowadzona 10 lipca 2023 roku, Kraków.
Szwajgier Krzysztof, Muzyka przestrzenna, „Forum Musicum” 1973, nr 15.
Szymańska-Stułka Katarzyna, Idea przestrzeni w muzyce, Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina, Warszawa 2015.
Szymańska-Stułka Katarzyna, Przestrzeń jako źródło strategii kompozytorskich, Chopin University Press, Warszawa 2020.
Topolski Jan, Muzyka 2.1: Artur Zagajewski, „Dwutygodnik.com” 2012, nr 116, https://www.dwutygodnik.com/artykul/4754-muzyka-21-artur-zagajewski.html (dostęp: 07.09.2025).
Wörner Karl, Muzyka, przestrzeń i elektronika, „Ruch Muzyczny” 1959, nr 16, s. 26.
Wójcik Danuta, ABC form muzycznych, Musica Iagellonica, Kraków 1999.
Zagajewski Artur. Rozmowa autorki z kompozytorem przeprowadzona 16 sierpnia 2023 roku (online).
Zubel Agata. Rozmowa autorki z kompozytorką przeprowadzona 4 września 2023 roku (online).
Zych Wojciech Ziemowit. Rozmowa autorki z kompozytorem przeprowadzona 4 sierpnia 2023 roku (online).
License
Copyright (c) 2025 Karolina Dąbek

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
