Słowa kluczowe
Middle Ages
south-eastern Poland
economy
meat consumption
Jak cytować
Abstrakt
During several years of archaeological excavations conducted at two medieval strongholds located near Sanok - at Trepcza and Sanok (Biała Góra) - assemblages of animal bone remains, primarily post-consumption in character, were recovered. These materials were subjected to archaeozoological analysis in order to reconstruct patterns of meat consumption among the local communities and to assess the economic role of animals. At both sites, the consumption of meat derived predominantly from domestic animals, with cattle remains clearly dominating, particularly at Sanok (Biała Góra). Pig remains represented the second most frequent category, followed by those of small ruminants. In addition to providing meat and fat, ruminants also served as sources of milk, wool, and labour. The assemblages indicate a preference for high-value cuts of meat, although in the case of pigs, low-value parts such as the head were also consumed. Horses appear to have been used exclusively during their lifetime and were not exploited for meat. Hunting of wild mammals supplemented animal husbandry, with red deer, roe deer, and wild boar being the most frequently represented species, and elk and aurochs occurring less commonly.
Bibliografia
Auch M. 2016, Wczesnośredniowieczne naczynia szkliwione z terenu Małopolski, Warszawa, Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN.
Auch M., Kotowicz P. 2024, Import z Przemyśla? Średniowieczna ceramika szkliwiona z grodziska „Zamczysko” w Sanoku (Białej Górze), w: J. Gancarski (red.), Późne średniowiecze w Karpatach, Krosno, Muzeum Podkarpackie w Krośnie, s. 11-55.
Driesch von den A. 1976, A guide to the measurement of animal bones from archaeological sites, Harvard, Peabody Museum of Archaeology and Ethnology Harvard University.
Dzięciołowski R., Pielowski Z. 1975, Łoś, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne.
Dzięgielewski S. 1973, Jeleń, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne.
Edwards C.J., Bollongino R., Scheu A., Chamberlain A. 2007, Mitochondrial DNA analysis shows a Near Eastern origin for domestic cattle and no indication of domestication of European aurochs, “Proceedings of the Royal Society Series B” 274, s. 1377-1385.
Fedyk R., Kotowicz P. 2006, Zamczysko. Średniowieczne grodzisko w Sanoku-Białej Górze, cz. 1. Zabytki metalowe i kamienne, Sanok, Muzeum Historyczne w Sanoku.
Fenczak A. 2003, W obliczu zmian geopolitycznych i ustrojowych (1340-1389), w: F. Kiryk (red.), Dzieje Przemyśla, t. 2. (1340-1772), cz. 1. U schyłku średniowiecza, Przemyśl, Towarzystwo Przyjaciół Nauk im. Kazimierza Marii Osińskiego w Przemyślu, s. 24-27.
Fock J. 1966, Metrische Untersuchungen an Metapodien einiger europäischer Ronderrassen, München (maszynopis pracy doktorskiej).
Gajewski L. 1959, Drugie grodzisko w Trepczy, pow. Sanok, „Acta Archaeologica Carpathica” 1, s. 232-238.
Gajewski L. 1962, Grodzisko we wsi Trepcza, pow. Sanok, „Wiadomości Archeologiczne” 27, s. 326-327.
Galindo-Pellicena M.A., Martin-Frances L., Gracia A., I. de Gaspar, Arsuaga J.L., Carretero J.M. 2017, Evidences of use of cattle cattle as draught animals in Chalcolithic of El Portalon (Sierra de Atapuerca, Burgos), „Quaternary International” 438, s. 1-10.
Gancarski J., Ginalski J. 2001, Osada obronna z wczesnej epoki brązu w Trepczy koło Sanoka, w: J. Gancarski (red.), Neolit i początki epoki brązu w Karpatach polskich, Krosno, Muzeum Podkarpackie w Krośnie, s. 305-318.
Gee H. 1993, The distinction between postcranial bones of Bos primigenius Bojanus, 1827 and Bison priscus Bojanus, 1827 from the British Pleistocene and the taxonomic Status of Bos and Bison, „Journal of Quatenary Science” 8 (1), s. 79-92.
Gifford-Gonzalez D. 2018, An Introduction to zooarchaeology, Cham, Springer.
Ginalski J. 1997, Wczesnośredniowieczne depozyty przedmiotów żelaznych z grodziska „Fajka” w Trepczy koło Sanoka, „Sprawozdania Archeologiczne” 49, s. 223-241.
Ginalski J. 1999-2000, Enkolpiony z grodziska „Horodyszcze“ w Trepczy koło Sanoka, „Acta Archaeologica Carpathica” 35, s. 211-262.
Ginalski J. 2001a, Para srebrnych ozdób kobiecego nakrycia głowy, tzw. kołtów, z grodziska „Horodyszcze” w Trepczy, gm. Sanok, stan. 2, „Acta Archaeologica Carpathica” 36, s. 133-148.
Ginalski J. 2001b, Wczesnośredniowieczny zespół sakralny na grodzisku „Horodyszcze” w Trepczy koło Sanoka, w: J. Gancarski (red.), Początki chrześcijaństwa w Małopolsce, Dzieje Podkarpacia 5, Krosno, Podkarpackie Towarzystwo Historyczne, s. 349-377.
Ginalski J. 2002, Dwa wczesnośredniowieczne drewniane obiekty sakralne na grodzisku „Horodyszcze” w Trepczy koło Sanoka, „Rzeszowska Teka Konserwatorska” 3-4, s. 83-98.
Ginalski J. 2003, Fragmenty dwóch stillusów z grodziska „Horodyszcze” w Trepczy koło Sanoka, w: Z. Woźniak, J. Gancarski (red.), Polonia Minor Medii Aevi, Kraków–Krosno, Polska Akademia Umiejętności – Muzeum Podkarpackie w Krośnie, s. 369-382.
Ginalski J. 2016, Gdzie leżał najstarszy Sanok?, w: B. Chudzińska, M. Wojenka, M. Wołoszyn (red.), Od Bachórza do Światowita ze Zbrucza. Tworzenie się słowiańskiej Europy w ujęciu źródłoznawczym. Księga jubileuszowa Profesora Michała Parczewskiego, Kraków–Rzeszów, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, s. 555-567.
Ginalski J., Kotowicz P.N. 2004, Elementy uzbrojenia i oporządzenia jeździeckiego z grodziska wczesnośredniowiecznego „Horodyszcze” w Trepczy, pow. Sanok, stan. 2, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego” 25, s. 187-257.
Ginalski J., Kotowicz P.N.2019, Gród u „wrót węgierskich” – staroruski Sanok i jego najbliższe zaplecze, w: A. Janeczek, M. Dzik, M. Parczewski (red.), Pogranicza w polskich badaniach mediewistycznych, Materiały V Kongresu Mediewistów Polskich, Rzeszów, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, s. 123-148.
Głowaciński Z. 1992, Bos primigenius (Bojanus, 1827). Tur, w: Z. Głowaciński (red.), Polska czerwona księga zwierząt, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, s. 33-34.
Gręzak A., Kurach B. 1996, Konsumpcja mięsa w średniowieczu oraz w czasach nowożytnych na terenie obecnych ziem Polski w świetle danych archeologicznych, „Archeologia Polski” 41/1-2, s. 139-167.
Habermehl K.H. 1975, Die Alterbestimmung bei Haus- und Labortieren, Berlin, Paul Parey.
Howard M.M. 1963, The metrical determination of the metapodials and skulls of cattle, w: A.E Mourant, F.E Zeuner (red.), Man and cattle, „Royal Anthropological Institute, Occasional Paper” 18, s. 91-100.
Iwaszczuk U. 2014, Animal husbandry on the Polish territory in the Early Middle Ages, „Quaternary International” 346, s. 69-101.
Kalaga J. (red.) 2013, Sutiejsk. Gród pogranicza polsko-ruskiego w X-XIII wieku. Studium interdyscyplinarne, Warszawa–Pękowice, Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, Wydawnictwo i Pracownia Archeologiczna Profil-Archeo.
Karwowski M., Ginalski J. 2002, Fragment eines keltischen Glasarmringes aus dem Burgwall „Horodyszcze“ in Trepcza bei Sanok, „Acta Archaeologica Carpathica” 37, s. 67-83.
Kobryń H., Lasota-Moskalewska A. 1989, Certain osteometric differences between the aurochs and domestic cattle, „Acta Theriologica” 34/4, s. 67-82.
Kolda J. 1936, Srovnávaci anatomie zviřat domácich se zřetelem k anatomii člověka, Brno, J. Kolda.
Kotowicz P.N. 2006, Zabytki archeologiczne z okolic grodziska wczesnośredniowiecznego „Horodna” w Trepczy, pow. Sanok, stan. 1., w: J. Gancarski (red.), Wczesne średniowiecze w Karpatach polskich, Krosno, Muzeum Podkarpackie w Krośnie, s. 454-500.
Kotowicz P.N. 2017, The Polish-Ruthenian borderland in 1340 and the fall of the „Zamczysko” hillfort in Sanok-Biała Góra, „Fasciculi Archaeologiae Historicae” 30, s. 35-51.
Kotowicz P.N., Śnieżko G. 2016, Clipped Prague groschen of John of Luxembourg (John of Bohemia) from the Medieval hillfort in Sanok-Biała Góra, „Notae Numismaticae” 11, s. 221-242.
Krysiak K. 1966, Szczątki zwierzęce z grodziska we wsi Sąsiadka powiat Zamość, „Światowit” 27, s. 171-201.
Krysiak K., Kobryń H., Kobryńczuk F. 2007, Anatomia zwierząt. Aparat ruchowy, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kublii M.V. 2021, Animal husbandry and hunting in Kyiv during the Kyivan Rus period based on bone materials – Qualifying scientific work on the rights of manuscripts. Dissertation for the degree of candidate of historical science (philosophy doctor) in speciality, “Archaeology”, Kyiv, National University of Kyiv-Mohyla Academy.
Kucharski W. 1905, Sanok i ziemia sanocka w dobie Piastów i Jagiellonów, Lwów, Nakładem Miasta Sanoka i Powiatu.
Lasota-Moskalewska A. 1980, Morphotic changes of domestic cattle skeleton from the Neolithic Age to the beginning of the Iron Age, “Wiadomości Archeologiczne” 45/2 (XLV/2), s. 119-163.
Lasota-Moskalewska A. 2005, Zwierzęta udomowione w dziejach ludzkości, Warszawa, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Lasota-Moskalewska A. 2008, Archeozoologia. Ssaki, Warszawa, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Lasota-Moskalewska A., Kobryń H., Świeżyński K. 1987, Changes in the size of the domestic and wild pig in the Territory of Poland from the Neolithic to the Middle Ages, „Acta Theriologica” 32/5, s. 51-81.
Lutnicki W. 1972, Uzębienie zwierząt domowych, Warszawa–Kraków, Wydawnictwo Naukowe PWN.
Lyman R.L. 1994, Vertebrate taphonomy, Cambridge, Cambridge University Press.
Łojowska K. 2006, Wczesnośredniowieczna ceramika z grodziska „Horodyszcze” w Trepczy koło Sanoka, w: J. Gancarski (red.), Wczesne średniowiecze w Karpatach polskich, Krosno, Muzeum Podkarpackie w Krośnie, s. 391-451.
Makowicz-Poliszot D. 2016, Wyniki analizy archeozoologicznej zwierzęcego materiału kostnego z Czermna, badania z lat 1976-1979, 1985 (z pominięciem kości ptaków), w: M. Florek, M. Wołoszyn (red.), Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Czermnie w świetle wyników badań dawnych (do 2010). Podstawy źródłowe, Kraków–Leipzig–Rzeszów–Warszawa, Geistewissenschaftliches Zentrum Geschichte und Kultur Ostmitteleuropas, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego, vol. 1, s. 423-471.
Makowiecki D. 2001, Hodowla oraz użytkowanie zwierząt na Ostrowie Lednickim w średniowieczu. Studium archeozoologiczne, Biblioteka Studiów Lednickich 6, Poznań, Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy.
Makowiecki D. 2006, Wybrane zagadnienia ze studiów nad gospodarką zwierzętami we wczesnośredniowiecznych kompleksach grodowych Pomorza, Wielkopolski i Śląska, w: W. Chudziak, S. Moździoch (red.), Stan i potrzeby badań nad wczesnym średniowieczem w Polsce – 15 lat później, Toruń–Wrocław–Warszawa, Wydawnictwo Naukowe UMK, s. 123-150.
Makowiecki D. 2016, Zwierzęta średniowiecznego i nowożytnego Poznania oraz okolic. Podstawy archeozoologiczne, Poznań, Bogucki Wydawnictwo Naukowe.
Makowiecki D., Stach A. 2007, Ssaki wolno żyjące w holocenie Polski – aspekty środowiskowe i gospodarcze, w: M. Makohonienko, D. Makowiecki, Z. Kurnatowska (red.), Studia interdyscyplinarne nad środowiskiem i kulturą w Polsce: Środowisko – Człowiek – Cywilizacja, Poznań, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, s. 155-170.
Parczewski M. 1986, Stan badań nad grodziskami wczesnośredniowiecznymi we wschodniej części polskich Karpat, „Acta Archaeologica Carpathica” 25, s. 179-205.
Parczewski M., Pohorska-Kleja E. 1995, Najdawniejsze dzieje Sanoka, w: F. Kiryk (red.), Sanok. Dzieje miasta, Kraków, Wydawnictwo i Drukarnia Secesja, s. 45-88.
Paszkiewicz H. 2002, Polityka ruska Kazimierza Wielkiego, Kraków, Towarzystwo Naukowe „Societas Vistulana”.
Piątkowska-Małecka J., Kotowicz P. 2022, Struktura spożycia mięsa w późnośredniowiecznym zamku w Sanoku (stan. 1, pow. sanocki, woj. podkarpackie), „Archeologia Polski” 67, s. 199-233.
Pielowski Z. 1984, Sarna, Warszawa, Państwowe Wydawnictwa Rolnicze i Leśne.
Poleski J. 2004, Wczesnośredniowieczne grody w dorzeczu Dunajca, Kraków, Księgarnia Akademicka.
Popesko P. 2008, Atlas anatomii topograficznej zwierząt domowych, Warszawa, Wydawnictwo Rolnicze i Leśne.
Prost E. 1983, Higiena zwierząt rzeźniczych i mięsa, Lublin, Akademia Rolnicza.
Pucek Z., Sych L. 1984, Parzystokopytne, w: Z. Pucek (red.), Klucz do oznaczania ssaków Polski, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 319-354.
Reitz E.J., Wing E.S. 1999, Zooarchaeology, Cambridge–New York–Melbourne, Cambridge University Press.
Rokosz M. 1995, History of the aurochs (Bos taurus primigenius) in Poland, „Animal Genetic Resources Information” 16, s. 5-12.
Samsonowicz A. 2011, Łowiectwo w Polsce Piastów i Jagiellonów, Warszawa, Warszawska Firma Wydawnicza.
Słuszkiewicz E. 1936, Przewodnik po Sanoku i ziemi sanockiej, Sanok, Polskie Towarzystwo Tatrzańskie.
Wyrost P. 1994, Dawna fauna Polski w świetle badań kostnych materiałów archeologicznych. Rozmieszczenie w czasie i przestrzeni, „Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu” 259, „Archeozoologia” 19, s. 75-176.
Żaki A. 1957, Wietrznów – wczesnośredniowieczny gród graniczny w świetle badań lat 1952-53, „Wiadomości Archeologiczne” 24/1-2, s. 1-36.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Joanna Piątkowska-Małecka, Jerzy Ginalski, Piotr Kotowicz
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.