Słowa kluczowe
Poznań stronghold
stronghold buildings
cathedral
goldsmithing workshops
Jak cytować
Abstrakt
The article aims to collect and summarize the latest results of archaeological research on Ostrów Tumski in Poznań relating to the life and reign of Bolesław I the Brave, and to assess the significance and function of the stronghold stablished there. In the late 970s and early 980s, the Poznań stronghold developed into a substantial, four-part complex, which was further reinforced in the early eleventh century. Evidence from the ducal sector indicates the presence of goldsmithing activity, as well as the operation of a mint, accompanied by numerous imported artefacts. During the reign of Bolesław I the Brave, construction of the first cathedral within the Piast realm continued; this building subsequently became a dynastic necropolis, traditionally associated with the burials of Mieszko I and his son, Bolesław I the Brave. The Poznań stronghold also functioned as a key centre for the introduction and consolidation of Christianity, as attested by pre-Romanesque ecclesiastical architecture, the early inhumation cemetery at Śródka, and the discovery of fragments of a casket reliquary covering, as well as an eleventh-century lead cross from Zagórze. Despite these findings, domestic and ancillary building of the stronghold from this period, as well as the functions of its remaining sectors, remain insufficiently investigated.
Bibliografia
Gallus Anonymous 1965, Anonim, tzw. Gall – Kronika Polska, translation by R. Grodecki, M. Plezia (ed.), Wrocław–Warszawa–Kraków.
Jan Długosz 1961, Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego 1, Warszawa.
Jan Długosz 1969, Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego 2, Warszawa.
Jan Długosz 975, Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego 5, Warszawa.
Thietmar’s Chronicle 1953, Kronika Thietmara, translation by M.Z. Jedlicki, Poznań.
Wielkopolska Chronicle 2010, Kronika Wielkopolska, translation by K. Abgarowicz, B. Kürbis (ed.), Kraków.
Andrałojć M., Andrałojć M., Silska P., Szyngiera P. 2011, Odkrycia skarbów wczesnośredniowiecznych z terenu Wielkopolski. Kontekst archeologiczny znalezisk, Poznań.
Antowska-Gorączniak O. 2013, Badania na stanowisku przy ul. Posadzego 5 w 2009/10 r. – charakterystyka nawarstwień, in: H. Kóčka-Krenz (ed.), Poznań we wczesnym średniowieczu 8, Poznań, pp. 19-60.
Antowska-Gorączniak O. 2016, Noty katalogowe, in: M. Przybył (ed.), Archeologiczne tajemnice palatium i katedry poznańskiego Ostrowa Tumskiego, Poznań, pp. 102-151.
Antowska-Gorączniak O. Poklewska-Koziełł M. 2025, Nota katalogowa – Amfora (fragmenty) / Amphore (fragments), in: M. Sikora (ed.), Bolesław Chrobry z Poznania po władzę i koronę 1, Poznań, pp. 76-79.
Antowska-Gorączniak O., Sikorski A. 2012, Amfora z zespołu pałacowo-sakralnego na Ostrowie Tumskim w Poznaniu, in: A. Jaszewska (ed.), Z najdawniejszych dziejów. Grzegorzowi Domańskiemu na pięćdziesięciolecie pracy naukowej, Zielona Góra, pp. 321-327.
Bogucki M. 2004, Dlaczego we wczesnym średniowieczu powstawały skarby złomu srebrnego? Uwagi na marginesie prac Jacka Kowalewskiego i Przemysława Urbańczyka, “Wiadomości Numizmatyczne” 48, part 1 (177), pp. 49-76.
Bogucki M. 2011, The Use of Money in the Slavic Lands from the Ninth to Eleventh Century: the Archaeological/ Numismatic Evidence, in: J. Graham-Cambell, S.M. Sindbæk, G. Williams (eds.), Silver Economies, Monetisation and Society in Scandinavia, AD 800-1100, Aarhus, pp. 133-151.
Bukowska A. 2013, Najstarsza katedra w Poznaniu. Problem formy i jej genezy w kontekście architektury około roku 1000, Kraków.
Bukowska A. 2016, Architektura najstarszego kościoła katedralnego w Poznaniu, in: M. Przybył (ed.), Archeologiczne tajemnice palatium i katedry poznańskiego Ostrowa, pp. 47-83.
Dębski A., Sikora M. 2025, Nota katalogowa – Krzyż / Cross, in: M. Sikora (ed.), Bolesław Chrobry z Poznania po władzę i koronę 1, Poznań, pp. 102-105.
Dębski A., Sikorski A. 2005, Ostrów Tumski 10 – charakterystyka warstw i materiałów źródłowych w wykopie XXIV, in: H. Kóčka-Krenz (ed.), Poznań we wczesnym średniowieczu 5, Poznań, pp. 23-58.
Dymaczewski A. 1961, Badania w ogrodzie przy ul. Wieżowej 2-4 w Poznaniu w latach 1950-1953, in: W. Hensel, J. Żak (eds.), Poznań we wczesnym średniowieczu 3, Warszawa–Wrocław, pp. 139-228.
Dzięciołowski E. 1974, Badania archeologiczne na stanowisku 2 przy ul. Wieżowej na Ostrowie Tumskim w Poznaniu w 1961 r., in: W. Hensel (ed.), Poznań we wczesnym średniowieczu 4, Wrocław–Warszawa– Kraków–Gdańsk, pp. 161-192.
Hensel W. 1938a, Poznań wczesnodziejowy, „Kronika Miasta Poznania” 16 (2), pp. 222-240.
Hensel W. 1938b, Zachowajmy na zawsze pozostałości po kolebce Poznania, „Dziennik Poznański” 204 of 07 Sept. 1938, p. 7.
Hensel W. 1958, Poznań u zaraniu dziejów [Rés. Poznań á l’aube de l’histoire], Wrocław.
Hensel W., Hilczer-Kurnatowska Z. (ed.) 1980, Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej, W. Hensel, Z. Hilczer-Kurnatowska (eds.), 5, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.
Hensel W., Niesiołowska A., Żak J. 1959, Badania na placu katedralnym w 1938 r., in: W. Hensel (ed.), Poznań we wczesnym średniowieczu 1, Warszawa–Wrocław, pp. 13-45.
Janiak T. 2003, Czy Bolesław Chrobry był czczony jako święty? Z badań nad przestrzenią liturgiczną przedromańskiej katedry w Poznaniu (do poł. XI w.), „Slavia Antiqua” 44, pp. 67-95.
Janiak T. 2025, Pierwszy pochówek królewski w katedrze poznańskiej – czy Bolesław Chrobry mógł być czczony jako święty?, in: A. Stempin (ed.), Bolesław Chrobry z Poznania po władzę i koronę 1, Poznań, pp. 137-147. Józefowiczówna K. 1963, Z badań nad architekturą przedromańską i romańską w Poznaniu, Wrocław– Warszawa–Kraków.
Jurek T. 2025, Koronacja Bolesława Chrobrego, „Kronika Miasta Poznania” 1/2025, Bolesław Chrobry, pp. 63-79.
Kaczmarek J. 2008, Archeologia Miasta Poznania. Stan badań i materiały 1, part 1, Poznań.
Kaczmarek J. 2019, Ołowiany krucyfiks z grodu na stanowisku 1 w Dąbrówce, in: P. Pawlak, M. Szmyt (eds.), Dwa grody nad Wirynką, Dąbrówka, stanowiska 1 i 2, woj. wielkopolskie, Poznań, Bibliotheca Fontes Archeologici Posnanienses, pp. 576-589.
Kaniecki A. 2004, Poznań. Dzieje miasta wodą pisane, Poznań.
Kara M. 2006, Tron książęcy ad sanctam Mariam w Poznaniu w świetle ponownych dociekań analitycznych, „Slavia Antiqua” 47, pp. 99-160.
Kara M. 2024, Początki państwa polskiego i rola (funkcje) Poznania w świetle nowszych ustaleń archeologicznych, in: A. Stempin (ed.), Przekrój Poznania. Katalog wystawy stałej Rezerwatu Archeologicznego Genius loci, Poznań, pp. 32-43.
Kasprowicz M. 2024, Katalog zabytków wystawy stałej Rezerwatu Archeologicznego Genius loci, in: A. Stempin (ed.), Przekrój Poznania. Katalog wystawy stałej Rezerwatu Archeologicznego Genius loci, Poznań, pp. 96-140.
Kóčka-Krenz H. 2001, Archeologiczne świadectwa o początkach szkolnictwa w Poznaniu, „Kronika Miasta Poznania” 4/2001, Pensje gimnazja licea, pp. 7-13.
Kóčka-Krenz H. 2003, Relikwiarze z Ostrowa Tumskiego w Poznaniu, in: T. Galiński, E. Wilgocki (eds.), Res et Fontes, Szczecin, pp. 211-221.
Kóčka-Krenz H. 2005a, Kostki mozaikowe z Ostrowa Tumskiego w Poznaniu, „Archaeologia Historica Polona” 15 (2), pp. 187-200.
Kóčka-Krenz H. 2005b, Rezydencja pierwszych Piastów na poznańskim grodzie, in: H. Kóčka-Krenz (ed.), Poznań we wczesnym średniowieczu 5, Poznań, pp. 59-81.
Kóčka-Krenz H. 2006, Pracownia złotnicza na poznańskim grodzie, in: M. Dworaczyk, A.B. Kowalska, S. Moździoch, M. Rębkowski (eds.), Świat Słowian wczesnego średniowiecza, Szczecin–Wrocław, pp. 257-272.
Kóčka-Krenz H. 2008a, Antyczna gemma z Ostrowa Tumskiego w Poznaniu, in: H. Machajewski (ed.), Wielkopolska w dziejach. Archeologia o regionie, Poznań, pp. 231-236.
Kóčka-Krenz H. 2008b, Die Gemmen von der Dominsel in Posen als Zeugnisse der Kulturkontakte des Staates der Piasten im Frühmittelalter, in: F. Biermann, U. Müller, Th. Terberger (eds.), “Die Dinge beobachten…” Archäologische und historische Forschungen zur frühen Geschichte Nort- und Miteleuropas. Festschrift für Günter Mangelsdorf zum 60. Geburstag, Rahden/Westf, pp. 189-197.
Kóčka-Krenz H. 2011, Kaplica wczesnośredniowiecznej rezydencji książęcej w Poznaniu, in: K. Stala (ed.), II Forum Architecturae Poloniae Medievalis, Kraków, pp. 143-158.
Kóčka-Krenz H. 2012, Na wyspie Ostrów, przy której jest Poznań…, Poznań.
Kóčka-Krenz H. 2016, Palatium poznańskie na tle wczesnośredniowiecznych zespołów rezydencjonalnych, in: M. Przybył (ed.), Archeologiczne tajemnice palatium i katedry poznańskiego Ostrowa, Poznań, pp. 21-46.
Krąpiec M. 2008, Aneks. Wynik analizy dendrochronologicznej drewna z badań archeologicznych prowadzonych w Poznaniu na Ostrowie Tumskim, in: H. Kóčka-Krenz (ed.), Poznań we wczesnym średniowieczu 6, Poznań, pp. 47-49.
Kóčka-Krenz H. 2013, Dendrochronologiczne datowanie wału grodu poznańskiego na podstawie drewna wyeksplorowanego podczas badań prowadzonych przy ul. Posadzego 5 w 2009 r., in: H. Kóčka-Krenz (ed.), Poznań we wczesnym średniowieczu 8, Poznań, pp. 285-292.
Kurnatowska Z. 1990, Archeologiczne świadectwa o najstarszych grobowcach w katedrze poznańskiej, „Roczniki Historyczne”, 55-56 (1989-1990), pp. 71-84.
Kurnatowska Z. 2000, Wczesnośredniowieczne grody centralne. Podobieństwa i różnice, in: A. Wójtowicz (ed.), Gniezno i Poznań w państwie pierwszych Piastów, Poznań, pp. 9-31.
Kurnatowska Z. 2001, Jeszcze raz o grobowcach poznańskich, in: D. Zydorek (ed.), Scriptura custos memoriae, Poznań, pp. 503-510.
Kurzawska A., Antowska-Gorączniak O., Baraniak E. 2024, Re-evaluating Silkworm Cocoons in Early Medieval Poznań: A Critical Analysis, “Slavia Antiqua” 65, pp. 153-166.
Malinowska M. 1974, Badania wykopaliskowe na placu Katedralnym w 1958-1959 r., in: W. Hensel (ed.), Poznań we wczesnym średniowieczu 4, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk, pp. 7-46.
Miazga A. 2008, Biżuteria z kamieni ozdobnych z poznańskiego Ostrowa Tumskiego, in: H. Kóčka-Krenz (ed.), Poznań we wczesnym średniowieczu 6, Poznań, pp. 179-186.
Miśta-Jakubowska E., Czech-Błońska R., Duczko W., Antowska-Gorączniak O., Szeliga M., Karasiński J. 2025, Pochodzenie surowca w XI-wiecznym warsztacie złotniczym w Rybitwach stan. 12 k. Ostrowa Lednickiego. Badania wstępne, „Studia Lednickie” 24, pp. 91-115.
Niesiołowska A., Perzyńska M., Żak J. 1960, Badania na posesji Ostrów Tumski 13 w latach 1950-1953, in: W. Hensel (ed.), Poznań we wczesnym średniowieczu 2, Wrocław–Warszawa, pp. 67-219.
Nowak A. 1974, Badania wykopaliskowe w ogrodzie arcybiskupim na Ostrowie Tumskim w Poznaniu w latach 1960-1961, in: W. Hensel, J. Żak (eds.), Poznań we wczesnym średniowieczu 4, Wrocław– Warszawa–Kraków–Gdańsk, pp. 75-135.
Pawlak P. 1998, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Poznaniu-Śródce w świetle badań w 1994 roku, „Slavia Antiqua” 39, pp. 215-282.
Pawlak P. 2005, Cmentarzyska przedkolacyjnego Poznania, in: Z. Kurnatowska, T. Jurek (eds.), Civitas Posnaniensis. Studia z dziejów średniowiecznego Poznania, Poznań, pp. 59-109.
Pawlak P. 2008, Relikty wczesnośredniowiecznej przeprawy mostowej na Cybinie w Poznaniu, in: H. Kóčka-Krenz (ed.), Poznań we wczesnym średniowieczu 6, Poznań, pp. 29-46.
Pawlak E., Pawlak P. 2003, Sprawozdania z nadzoru archeologicznego przeprowadzonego w związku z budową obiektu biurowego na posesji przy ulicy Zagórze 13a w Poznaniu, „Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne” 6, pp. 118-128.
Pawlak P. 2005, Badania archeologiczne na Zagórzu w Poznaniu w 1995 r., in: H. Kóčka-Krenz (ed.), Poznań we wczesnym średniowieczu 5, Poznań, pp. 129-145.
Pawlak P. 2015, Serce miasta jest po prawej stronie. Archeologia o przeszłości poznańskiej Śródki i Ostrówka, Poznań.
Pawlak P. 2024, Rozdział 25. Ostrówek – od wczesnośredniowiecznej osady przy poznańskim grodzie do osiedla miejskiego, in: M. Szmyt, P. Pawlak (eds.), Najmniejsze miasto Korony Polskiej. Dzieje poznańskiego Ostrówka w świetle badań interdyscyplinarnych, Bibliotheca Fontes Archaeologici Posnanienses, vol. 30, pp. 593-608.
Pawlak E., Pawlak P., Sikorski A. 2019, Jedwabie z wczesnośredniowiecznego grobu na poznańskiej Śródce, in: M. Szmyt, P. Chachlikowski, J. Czebreszuk, M. Ignaczak, P. Makarowicz (eds.), Vir Bimaris. Od kujawskiego matecznika do stepów nadczarnomorskich. Studia z dziejów międzymorza bałtycko-pontyjskiego ofiarowane Profesorowi Aleksandrowi Kośko, Archeologia Bimaris 5, Poznań, pp. 399-404.
Perzyńska M. 1974, Badania wykopaliskowe w południowo-wschodniej partii ogrodu arcybiskupiego na Ostrowie Tumskim w Poznaniu w 1961 r., in: W. Hensel, J. Żak (eds.), Poznań we wczesnym średniowieczu 4, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk, pp. 146-152.
Pilarczyk Z., Danielewski M., Kościelniak K. 2017, Wojenny Poznań. Fortyfikacje i walki o miasto do XVIII wieku, Poznań.
Sikora M. 2024, Poznańskie fortyfikacje – monumentalny symbol władzy pierwszych Piastów, in: A. Stempin (ed.), Przekrój Poznania. Katalog wystawy stałej Rezerwatu Archeologicznego Genius loci, Poznań, pp. 44-53.
Sikora M. 2025, Nota katalogowa – Denar Brzetysława I (ur. ok. 1002/1005, zm. 1055) / Denarius of Břetislav I (born ca. 1002/1005, died 1055), in: A. Stempin (ed.), Bolesław Chrobry z Poznania po władzę i koronę 2, Poznań, pp. 148-151.
Suchodolski S. 2019, Początki polskiego mennictwa w świetle nowszych badań, „Slavia Antiqua” 60, pp. 193-219.
Suchodolski S. 2023, Discovering the name Poznań on Bolesław the Brave’s coin. A further extension of the 1st die-chain of his coins, “Wiadomości Numinzmatyczne” 67, part 211, pp. 1-32.
Urbańczyk P. 2012, Mieszko Pierwszy tajemniczy, Toruń.
Wawrzyniak P. 2005, Badania wykopaliskowe wczesnośredniowiecznych umocnień wałowych przy ul. ks. I. Posadzego nr 5 na Ostrowie Tumskim w Poznaniu w latach 2001-2004, in: H. Kóčka-Krenz (ed.), Poznań we wczesnym średniowieczu 5, Poznań, pp. 91-110.
Wenzel J. 2008, Ceramika grafitowa z Ostrowa Tumskiego w Poznaniu, in: H. Kóčka-Krenz (ed.), Poznań we wczesnym średniowieczu 6, pp. 139-177.
Wiślański T. 1960, Badania wykopaliskowe w Poznaniu na posesji Ostrów Tumski 11 w roku 1948, in: W. Hensel (ed.), Poznań we czesnym średniowieczu 2, Wrocław–Warszawa, pp. 7-47.
Żak J. 1956, Z dziejów znajomości pisma w Polsce, „Slavia Antiqua” 5, pp. 377-398.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Olga Antowska-Gorączniak
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.