Keywords
Lesser Poland
Vistulans
axe-shaped iron bars
iron currency
exchange and tribute systems
How to Cite
Abstract
In 2024, three iron bars of axe-like form were anonymously delivered to the Faculty of Archaeology, University of Warsaw. Reportedly originating from Biskupice (Wieliczka County, southern Poland), in the vicinity of a Lusatian culture hillfort, they belong to the well-recognised group of Vistulan-type iron bars dated to the 9th–early 10th century. Formal and typological analysis indicates that all three specimens represent type I, variant B2, according to the classification proposed by Emil Zaitz. Their standardized morphology suggests deliberate production for economic purposes. Following the interpretation advanced by Jacek Adamczyk, these artefacts may be understood as pre-monetary instruments of value, likely used within systems of tribute or redistribution rather than for utilitarian consumption. The find from Biskupice contributes to the growing corpus of such artefacts in the Upper Vistula basin, particularly in the Krakow region. Their spatial concentration and morphological standardization support their association with centralized redistribution mechanisms, reflecting the emergence of proto- state structures. These findings offer new insights into the Vistulans polity as a complex chiefdom engaged in the controlled circulation of resources.
References
Adamczyk J. 2004, Płacidła w Europie Środkowej i Wschodniej w średniowieczu. Formy, funkcjonowanie, ewolucja, Warszawa, Neriton.
Banaszkiewicz J. 2002, Polskie dzieje bajeczne mistrza Wincentego Kadłubka, Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Béreš J. 2002, Neufunde von Axtbarren aus der Nordostslowakei, „Acta Archaeologica Carpathica” 37, pp. 137-148.
Bialeková D., Turčan V. 2007, Nový typ slovanských sekerovitých hrivien a ich metalografická analýza, „Ve službách archeologie” 2, pp. 151-158.
Bochnak A. 2016, Early Medieval Axe-like Iron Bar in the Collection of the Numismatic Cabinet, National Museum in Krakow, „Notae Numismaticae - Zapiski Numizmatyczne” 11, pp. 32-33.
Buko A. 2021, Świt państwa polskiego, Warszawa, Instytut Archeologii i Etnologii PAN.
Ciesielska A. 2013, Od „plemienia do państwa” czy „od wodzostwa do państwa”? Modele procesów państwowotwórczych i nowe tendencje w ich badaniu, in: J. Banaszkiewicz, M. Kara, H. Mamzer (eds.), Instytucja „wczesnego państwa” w perspektywie wielości i różnorodności kultur, Poznań, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, pp. 53-74.
Eichert S. 2017, ‘Great Men’, ‘Big Men’ and ‘Chiefs’ in Carantania? On the Formation of Elites and Leadership/Rulership in the Eastern Alps During the Early Middle Ages, in: G. Fusek (ed.), Archäologische Studien zum frühen Mittelalter, Nitra, Archeologický ústav SAV, pp. 15-26.
Gajewski L. 1963, Ciekawy zabytek ze Stradowa, pow. Kazimierza Wielka, „Wiadomości Archeologiczne” 29 (1), p. 83.
Gedl M. 1968, Wyniki wstępnych badań wykopaliskowych w Biskupicach, pow. Kraków, „Sprawozdania Archeologiczne” 19, pp. 61-67.
Goetz H.-W. 2006, Die Wahrnehmung von ‚Staat‘ und ‚Herrschaft‘ im frühen Mittelalter, in: S. Airlie, W. Pohl, H. Reimitz (eds.), Staat im frühen Mittelalter, Wien, Österreichische Akademie der Wissenschaften, pp. 39-58.
Hachulska-Ledwos R. 1971, Wczesnośredniowieczna osada w Nowej Hucie-Mogile, „Materiały Archeologiczne Nowej Huty”, 3, pp. 7-210.
Hlavica M., Bárta P. 2021, The evolution of early medieval Moravian axe-shaped currency bars through the perspective of an archaeological experiment, „Přehled výzkumů” 62/2, pp. 11-21.
Hlavica M., Kouřil P., Mikulec R. 2022, Moravian Iron Money. Model of the 9th-Century Axe-Shaped Bars’ Genesis and Its Testing with the Assemblage from Staré Zámky near Brno-Líšeň, „Slovenská archeológia” 70/2, pp. 327-350.
Hájnik J. 2019, Včasnostredoveké sekerovité hrivny z územia strednej Európy, „Musaica archaeologica” 2, pp. 111-172.
Kara M. 2013, Historiografia i archeologia polska o mechanizmach formowania się władztwa Piastów. Próba zestawienia ważniejszych poglądów, in: J. Banaszkiewicz, M. Kara, H. Mamzer (eds.), Instytucja „wczesnego państwa” w perspektywie wielości i różnorodności kultur, Poznań, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, pp. 303-316.
Koperski A. 1980, Zespół zabytków archeologicznych z Radymna w zbiorach Muzeum Okręgowego w Przemyślu, „Materiały i Studia Muzealne” 3, pp. 95-118.
Kotowicz P.N. 2014, Topory średniowieczne z ziem polskich. Katalog źródeł, Rzeszów, Fundacja Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego, Instytut Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego, Muzeum Historyczne w Sanoku.
Kotowicz P.N. 2018, Early Medieval Axes from the Territory of Poland, Kraków, Polish Academy of Art and Sciences. Labuda G. (ed.) 1999, Słowiańszczyzna starożytna i wczesnośredniowieczna. Antologia tekstów źródłowych, Poznań, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.
Leńczyk G. 1983, Katalog grodzisk i zamczysk z terenu Małopolski, (ed.) S. Kołodziejski, Kraków, Muzeum Archeologiczne.
Lindeberg M. 2010, Spade-shaped currency bars, history and identity in central Norrland, „Current Swedish Archaeology” 18, pp. 203-221.
Liwoch R. 2013, Grzywna siekierowata z Modlnicy, „Materiały Archeologiczne” 39, pp. 149-154.
Liwoch R. 2024, Małopolska, in: D. Dąbrowski, E. Siemianowska (eds.), Ziemie polskie w czasach plemiennych, Collectio Cathalogorum Gnesnensium 4, Gniezno–Poznań, Muzeum Początków Państwa Polskiego, pp. 117-160.
Lìvoh R., Šmonèvs´kij B.Š. 2024, Pìvnìčnì gradi vìslân, „Fortecâ: zbìrnik zapovìdnika „Tustan” 6, pp. 10-33.
Macháček J. 2008, Středoevropský model a jeho archeologické testování, „Český časopis historický” 106 (3), pp. 598-626.
Macháček J. 2010, The Rise of Medieval Towns and States in East Central Europe. Early Medieval Centres as Social and Economic Systems, Leiden–Boston, Brill.
Macháček J. 2012, “Great Moravian State” – A Controversy in Central European Medieval Studies, „Studia Slavica et Balcanica Petropolitana” 1 (11), pp. 5-26.
Macháček J. 2019, Who Was the Man Buried in Grave H153 in Pohansko and What Happened to Him and His Family at the End of Great Moravia?, in: J. Macháček, M. Wihoda (eds.), The Fall of Great Moravia, Leiden–Boston, Brill, pp. 187-202.
Měřínský Z. 2014, Výroba, řemesla a obchod v období předvelkomoravském a velkomoravském na Moravě a ve Slezku, in: P. Kouřil (ed.), Velká Morava a počátky křesťanství, Brno, Archeologický ústav Akademie věd ČR, pp. 98-123.
Piaskowski J. 1956, Badania przedmiotów metalowych z grodziska w Zawadzie Lanckorońskiej (pow. Brzesko), „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1 (2), pp. 375-389.
Pleiner R. 1961, Slovanské sekerovité hrivny, „Slovenská archeológia” 9/1-2, pp. 405-450.
Pohl W. 2006, Staat und Herrschaft im Frühmittelalter: Überlegungen zum Forschungsstand, in: S. Airlie, W. Pohl, H. Reimitz (eds.), Staat im frühen Mittelalter, Wien, Österreichische Akademie der Wissenschaften, pp. 9-38.
Poleski J. 2013, Małopolska w VI-X wieku. Studium archeologiczne, Kraków, Historia Iagellonica.
Posern-Zieliński A. 2013, Antropologia polityczna a studia nad wczesnym państwem, in: J. Banaszkiewicz, M. Kara, H. Mamzer (eds.), Instytucja „wczesnego państwa” w perspektywie wielości i różnorodności kultur, Poznań, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, pp. 39-52.
Radwański K. 2000, Kraków głównym ośrodkiem organizacji protopaństwowej Wiślan, in: A. Buko, P. Urbańczyk (eds.), Archeologia w teorii i w praktyce, Warszawa, IAiE PAN, pp. 535-555.
Reguła K. 1997, Badania archeologiczne prowadzone przez Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka w latach 1995-1996, „Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce” 20, pp. 199-218.
Rozmus D., Szmoniewski B.S., Troncik A. 2006, Early Medieval Assemblage of Iron Artifacts from “Góra Słupsko” Hillfort, Site 2 at Kostkowice, Zawiercie District, „Acta Archaeologica Carpathica” 41, pp. 101-113.
Sułowska M. 1972, Jak szukaliśmy wczesnośredniowiecznej wsi, „Z Otchłani Wieków” 38 (4), pp. 282-285.
Sułowska M. 1977, Kłopoty ze skarbem, „Z Otchłani Wieków” 43 (1), pp. 32-38.
Sułowska M. 1984, Piotrawin nad Wisłą. Średniowieczny mikroregion osadniczy, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Szmoniewski B.S. 2010, Axe-like iron bars in the Early middle ages from Central and Northern Europe. Some comments, in: A. Măgureanu, E. Gáll (eds.), Intre stepă şi imperiu. Studii în onoarea lui Radu Harhoiu, Bucureşti, Institutul de Arheologie „Vasile Pârvan”, pp. 289-295.
Szmoniewski B.S. 2022, The Axe-shaped Iron Bars from the Middle Volga and Kama River Basins from 4th and 5th Centuries A.D., „Materiały Archeologiczne” 43, pp. 7-16.
Szmoniewski B.S., Lasota-Kuś A., Lach A., Okoński M. 2024, A New Deposit of Early Medieval Axe-like Iron Bars from a Settlement at Brzesko, Site 16-17, Lesser Poland Voivodeship, „Sprawozdania Archeologiczne” 76 (2), pp. 341-367.
Szmoniewski B.S., Rozmus D. 2022, The early medieval assemblage of iron axe-like bars fragments found in the valley of the Szklarka stream near Cracow in Poland, „Contribution to Bulgarian Archaeology” 12, pp. 49-68.
Szmoniewski B.S., Rozmus D. 2024, A New Find of an Axe-like Iron Bar from Kroczyce, Zawiercie County, Silesian Voivodeship, “Notae Numismaticae – Zapiski Numizmatyczne” 19, pp. 229-241.
Štefan I. 2019, Great Moravia, the Beginnings of Přemyslid Bohemia and the Problem of Cultural Change, in: J. Macháček, M. Wihoda (eds.), The Fall of Great Moravia, Leiden–Boston, Brill, pp. 151-186.
Tomková K. 2013, Archeologie o počátcích raně středověkého českského státu – pramen či ilustrace dějin?, in: J. Banaszkiewicz, M. Kara, H. Mamzer (eds.), Instytucja „wczesnego państwa” w perspektywie wielości i różnorodności kultur, Poznań, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, pp. 273-301.
Turčan V. 2021, Early Medieval Riveted Axe-shaped Bars from Trnovec nad Váhom, „Slovenská archeológia – Supplementum” 2, pp. 467-470.
Urbańczyk P. 2001, Rok 1000. Milenijna podróż transkontynentalna, Warszawa, Wydawnictwo DiG.
Urbańczyk P. 2013, Jak powstawały państwa w czasach kształtowania się monarchii wczesnopiastowskiej?, in: J. Banaszkiewicz, M. Kara, H. Mamzer (eds.), Instytucja „wczesnego państwa” w perspektywie wielości i różnorodności kultur, Poznań, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, pp. 317-329.
Wihoda M. 2019, The Second Life of the Mojmirid Dukes, in: J. Macháček, M. Wihoda (eds.), The Fall of Great Moravia, Leiden–Boston, Brill, pp. 94-109. Wincenty Kadłubek 1992, Kronika polska, (trans. and ed.) B. Kürbis, Wrocław–Warszawa–Kraków, Biblioteka Narodowa.
Wormald P. 2006, Pre-modern ‘State’ and ‘Nation’: Definite or Indefinite?, in: S. Airlie, W. Pohl, H. Reimitz (eds.), Staat im frühen Mittelalter, Wien, Österreichische Akademie der Wissenschaften, pp. 179-190.
Zagórska-Telega J., Bochnak T. 2001, Ein Depot mit frühmittelalterlichen axtförmigen Eisenbarren aus Kostkowice, Fst. 2, Gde. Kroczyce, Woiw. Śląskie, „Acta Archaeologica Carpathica” 36, pp. 39-47.
Zaitz E. 1981, Wstępne wyniki badań archeologicznych skarbu grzywien siekieropodobnych z ul. Kanoniczej 13 w Krakowie, „Materiały Archeologiczne” 21, pp. 97-124.
Zaitz E. 1990, Wczesnośredniowieczne grzywny siekieropodobne z Małopolski, „Materiały Archeologiczne” 25, pp. 142-178.
Zaitz E. 2006, Osadnictwo wczesnośredniowieczne na terenie Krakowa, in: E. Firlet (ed.), Kraków w chrześcijańskiej Europie X-XIII w. Katalog wystawy, Kraków, Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, pp. 220-272.
Zaitz E., Zaitz M. 2021, Skarb małopolskich grzywien żelaznych z ul. Kanoniczej 13 w Krakowie, in: P. Gorazd-Dziuban, P. Kocańda, A. Rozwałka (eds.), Studia z historii i archeologii architektury. Księga jubileuszowa ofiarowana Profesorowi Zbigniewowi Pianowskiemu w 70. rocznicę urodzin, Rzeszów, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, pp. 655-690.
Żaki A. 1961, Skarb żelazny z Zawady Lanckorońskiej i problem chronologii grodzisk małopolskich, „Acta Archaeologica Carpathica” 3, pp. 219-244.
Żaki A. 1974, Archeologia Małopolski wczesnośredniowiecznej, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
License
Copyright (c) 2026 Sławomir Wadyl, Radosław Liwoch
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.