Keywords
grave goods
knife sheaths
zoomorphic motif
Slavic beliefs
How to Cite
Abstract
This article discusses a knife sheath fitted with a band-shaped brass mount featuring a reptilian motif, discovered in grave no. 1-2 at the early medieval cemetery in Glinno (Sieradz County). On the basis of comparative analysis, the artefact has been dated to the second half of the eleventh century and interpreted as a product of local craftsmanship. Fittings decorated with zoomorphic motifs, particularly reptilian ones, constituted prestige objects, whose symbolic meaning can be linked to Slavic cosmology. At the same time, possible connections with Christian symbolism should also be considered, especially in the case of fittings with a simplified iconographic programme limited to a schematic representation of a reptilian figure (a snake or viper, or possibly a dragon), as exemplified by the Glinno specimen. It is conceivable that reptile-like fittings of knife sheaths, including the artefact under discussion, functioned as amulets, deriving their power from both pagan and Christian spheres of the sacred. Consequently, the meanings encoded in such objects may be regarded as syncretic in character, while the imagery itself may have been attributed an active, performative agency.
References
Agapkina T.A. 2013, Vostochnoslavyanskiye zagovory ot ukusa zmei: temy i syuzhety, lokal’nyye osobennosti i slavyanskiye paralleli, w: A.M. Moldovan (red.), Pis’mennost’, literatura, fol’klor slavyanskikh narodov. Istoriya slavistiki. XV Mezhdunarodnyy s”yezd slavistov. Minsk, 20-27 avgusta 2013 g.: Doklady rossiyskoy delegatsii, Moskva, Drevlekhranilishche, s. 434-465.
Andrałojć M., Andrałojć M., Budynek A., Mathias M. 2018, Wędrówki ludów nad Małą Wartą, Rogoźno, Rogozińskie Centrum Kultury, Muzeum Regionalne im. Wojciechy Dutkiewicz w Rogoźnie.
Anger S. 1897, Gräberfelder von Grutschno und Nachbarorten, Kr. Schwetz, w: R. Virchov, A Voss (red.), Nachrichten über deutsche Alterthumsfunde. 1896, 6, Berlin, Verlag von A. Asher & Co, s. 77-80.
Antosik Ł., Kurasiński T. 2018, Textile Finds from the Early Medieval Cemetery in Glinno, Sieradz District. New Data for the Research on Textile Production in Central Poland, „Fasciculi Archaeologiae Historicae” 31, s. 125-133.
Arbman H. 1940, Birka I. Die Gräber. Tafeln, Uppsala, Almquist & Wiksells Boktryckeri Aktiebolag.
Arne T.J. 1931, Skandinavische Holzkammergräber aus der Wikingerzeit in der Ukraine, „Acta Archaeologica” 2, s. 285-302.
Arwidsson G. 1989, Die Messerscheiden in den Frauengräbern von Birka, w: G. Arwidsson (red.),
Birka II:3. Systematische Analysen der Gräberfunde, Stockholm, Kungl. Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien, s. 93-95.
Banaszak D., Tabaka A. 2020, Ślady wierzeń pogańskich na przykładzie znalezisk z Ostrowa Lednickiego, „Slavia Antiqua” 61, s. 117-134.
Bárány-Oberschall von M. 1958, Baculus pastoralis. Keltisch-irische Motive auf mittelalterlichen beingeschnitzten
Bischofsstäben, „Zeitschrift für Kunstwissenschaft” 12, s. 13-36.
Bełka Z., Dopieralska J., Królikowska-Ciągło S., Ratajczyk Z., Wadyl S. 2019, Pochodzenie w świetle badań składu izotopowego strontu biogenicznych fosforanów, w: S. Wadyl (red.), Ciepłe. Elitarna nekropola wczesnośredniowieczna na Pomorzu Wschodnim, Gdańsk, Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, s. 437-444.
Ber-Glinka A.I. 2015, Domashniye zmei kak element traditsionnoy kul’tury narodov Yevropy, „Stratum plus” 2, s. 17-84.
Ber-Glinka A.I. 2016, Serpent’s Head in Traditional Beliefs of European People, w: C.-E. Ursu, A. Poruciuc, C.-M. Lazarovici (red.), Between Earth and Heaven. Symbols and Signs. In the memory of Henrieta Todorova, Suceava, Editura Karl A. Romstorfer, s. 425-431.
Biegeleisen H. 1929a, U kolebki, przed ołtarzem, nad mogiłą. Lwów, Instytut Stauropigjański.
Biegeleisen H. 1929b, Lecznictwo ludu polskiego. Kraków, Polska Akademia Umiejętności.
Biermann F. 2014, Ein „Götterbildbeschlag“ aus der Uckermark als Zeugnis mittelalterlicher Glaubensvorstellungen im nordwestslawischen Raum, „Praehistorische Zeitschrift, 89 (2), s. 390-403.
Bleile R. 2013, Messerscheidenbeschlag mit kosmologischem Bildprogramm (Götterbildbeschlag), w: C. Stiegemann, M. Kroker, W. Walter (red.), Credo. Christianisierung Europas im Mittelalter 2: Katalog, Petersberg, Michael Imhof Verlag, s. 593.
Błaszczyk D. 2015-2016, Pochodzenie i dieta mężczyzny pochowanego w grobie D162 z cmentarzyska w Bodzi w świetle badań izotopowych, „Światowit” 13-14 (54-55), s. 133-157.
Błaszczyk D., Goslar T., Zaitz E., Zaitz M. 2015, Datowanie radiowęglowe grobu nr 19 z cmentarzyska w Krakowie na Zakrzówku, „Materiały Archeologiczne” 40, s. 221-236.
Bogacka K. 2004, Pastorały w Polsce XI-XVIII w., Marki, Wydawnictwo Michalineum.
Bojarski J. 2020, Obrzędowość pogrzebowa w strefie chełmińsko-dobrzyńskiej we wczesnym średniowieczu (Mons Sancti Laurentii 9), Toruń, Wydawnictwo Naukowe UMK.
Bojarski J. 2024, Mittelalterliche Doppelbestattungen auf den Gräberfeldern Polens. Freier Wille oder Religions- und Gesellschaftsdiktat?, „Biuletyn Polskiej Misji Historycznej” 19, s. 65-97.
Bojarski J., Chudziak W., Drozd A., Koperkiewicz A., Kozłowski T., Stawska V. 2010, Katalog źródeł, w: W. Chudziak (red.), Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie (stanowisko 4) (Mons Sancti Laurentii 5), Toruń, Wydawnictwo UMK, s. 189-603.
Bojarski J., Chudziak W., Kurzyńska M., Drozd-Lipińska A., Stawska V. 2024, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko w Grucznie na Pomorzu Wschodnim (stanowisko 1) (Mons Sancti Johannis 1), Toruń–Grudziądz, Wydawnictwo Naukowe UMK.
Brather S. 2008, Archäologie der westlichen Slawen. Siedlung, Wirtschaft und Gesellschaft im früh- und hochmittelalterlichen Ostmitteleuropa, Berlin–New York, Walter de Gruyter.
Buko A. 2018, Mauzoleum przekształcone w elitarny cmentarz? O początkach nekropoli w Bodzi, „Slavia Antiqua” 59, s. 239-264.
Buko A., Kara M. 2016, Chronologia cmentarza, w: A. Buko (red.), Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego, Warszawa, Wydawnictwo IAE PAN, s. 447-452.
Chokha O.V. 2024, Imena i mifologicheskiy obraz domashney zmei u grekov, albantsev i balkanskikh slavyan, „Nauchnyy al’manakh. Traditsionnaya kul’tura” 25 (2), s. 151-160.
Chapeaurouge de D. 2014, Symbole chrześcijańskie, Kraków, Wydawnictwo WAM.
Chudziak W. 2001, Wczesnośredniowieczne groby komorowe z Kałdusa pod Chełmnem na Pomorzu Wschodnim, „Slavia Antiqua” 42, s. 63-94.
Chudziak W. 2002, Ślady skandynawskiej obrzędowości w Kałdusie na Pomorzu Wschodnim, w: J. Wrzesiński (red.), Popiół i kość (Funeralia Lednickie 4), Sobótka–Wrocław, Muzeum Ślężańskie w Sobótce, s. 433-447.
Chudziak W. 2003a, Wczesnośredniowieczne „importy” skandynawskie z Kałdusa pod Chełmnem na Pomorzu Wschodnim, w: M. Dulinicz (red.), Słowianie i ich sąsiedzi we wczesnym średniowieczu, Lublin– Warszawa, Wydawnictwo IAE PAN, Katedra Archeologii UMCS, s. 117-126.
Chudziak W. 2003b, Wikingerzeitliche Spuren des skandinavischen Brauchtums in Kałdus (Ostpommern), „Archäologisches Korrespondenzblatt” 33(1), s. 145-156.
Chudziak W., Bojarski J., Stawska V. 2010, Chronologia cmentarzyska, w: W. Chudziak (red.), Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie (stanowisko 4) (Mons Sancti Laurentii 5), Toruń, Wydawnictwo UMK, s. 105-120.
Czajka U., Wiatrzyk A., Lutyńska A. 2013, Mechanizm działania jadu żmii zygzakowatej i zasady zastosowania antytoksyny w leczeniu, „Przegląd Epidemiologiczny” 67, s. 729-733.
Doan K., Panagiotopoulou H., Molak M., Siekiera A., Bogdanowicz W. 2019, Analiza genetyczna szczątków, w: S. Wadyl (red.), Ciepłe. Elitarna nekropola wczesnośredniowieczna na Pomorzu Wschodnim, Gdańsk, Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, s. 445-460.
Duczko W. 2000, Obecność skandynawska na Pomorzu i słowiańska w Skandynawii we wczesnym średniowieczu, w: L. Leciejewicz, M. Rębkowski (red.), Salsa Cholbergiensis. Kołobrzeg we wczesnym średniowieczu, Kołobrzeg, Wydawnictwo Le Petit Café, s. 23-44.
Dynin V.I. 2013, Zhivotnye-apotropei v russkoy narodnoy traditsii, „Sova” 1 (16), s. 64-69.
Dźwigoł R. 2004, Polskie ludowe słownictwo mitologiczne, Kraków, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej.
Ermacora D. 2017, The comparative milk-suckling reptile, „Anthropozoologica” 52 (1), s. 59-81.
Forstner D. 1990, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa, Instytut Wydawniczy Pax.
Fuglesang S.H. 1989, Viking and medieval amulets in Seandinavia, „Fornvännen” 84, s. 15-27.
Gabriel I. 1988, Hof- und Sakralkultur sowie Gebrauchs- und Handelsgut im Spiegel der Kleinfunde von Starigard/Oldenburg, „Bericht der Römisch-Germanischen Kommission” 69, s. 103-291.
Gabriel I. 1993, Kosmologisches Bildprogramm als Messerscheidenbeschlag, w: M. Brandt (red.), Bernward von Hildesheim und das Zeitalter der Ottonen. Katalog der Ausstellung Hildesheim 1993, 2, Hildesheim–Mainz am Rhein, Bernward Verlag, Verlag Philipp von Zabern, s. 333-334.
Gabriel I. 2000, Kosmologisches Bildprogramm als Messerscheidenbeschlag, w: A. Wieczorek, H.M. Hinz (red.), Europas Mitte um 1000. Katalog, Stuttgart, Konrad Theiss Verlag, s. 139.
Ganszyniec R. 1920, Brata Mikołaja z Polski pisma lekarskie, Poznań, Drukarnia Zjednoczenia Młodzieży.
Gardeła L. 2016, Wczesnośredniowieczne groby komorowe – lustra czy miraże życia? Rozważania nad praktykami funeralnymi na ziemiach polskich, w: D. Błaszczyk, D. Stępniewska (red.), Pochówki w grobach komorowych na ziemiach polskich w okresie wczesnego średniowiecza, Warszawa, Instytut Archeologii UW, s. 154-175.
Gardeła L. 2017, Bad Death in the Early Middle Ages: Atypical Burials from Poland on a Comparative Perspective, Rzeszów, Fundacja Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego, Instytut Archeologii UR.
Gardeła L. 2024a, Metal, bestie i elity. Zachodniosłowiański styl zwierzęcy u brzegów jeziora Lednica, „Studia Lednickie” 23, s. 65-135.
Gardeła L. 2024b, Ledniccy loricati. Luksusowe elementy rzędu końskiego z Ostrowa Lednickiego i okolic, „Studia Lednickie” 23, s. 137-187.
Gardeła L., Kajkowski L. 2021, Slavs and Snakes: Material Markers of Elite Identity in Viking Age Poland, „European Journal of Archaeology” 24 (1), s. 108-130.
Gardeła L., Kajkowski L. 2023, Riders on the Storm: Decorative Horse Bridles in the Early Piast State and Pomerania, w: L. Gardeła, K. Kajkowski (red.), Animals and Animated Objects in the Early Middle Ages, Turnhout, Brepols, s. 159-192.
Gardeła L., Kajkowski K., Ratajczyk Z. 2019, Ostrogi zoomorficzne z Ciepłego. Zachodniosłowiański model kosmosu?, „Pomorania Antiqua” 28, s. 65-152.
Głowaciński Z., Sura P. (red.) 2018, Atlas gadów i płazów Polski. Status – rozmieszczenie – ochrona, Warszawa, PWN.
Głowacz J. 2017, Smok i Wąż starodawny z Ap 12, 3-4 I 12, 7-9. Symbolika i geneza wyobrażenia, „Wrocławski Przegląd Teologiczny” 25 (1), s. 161-177.
Gorlińska D., Suchodolski S., Bogucki M., Ilisch P., Malarczyk D., Nowakiewicz T. 2015, Frühmittelalterliche Münzfunde aus Masowien, Podlachien und Mittelpolen, Warszawa, Wydawnictwo IAE PAN, Numismatische Kommission der Länder in der Bundesrepublik Deutschland.
Grzelak-Krzymianowska A. 2023, Pliny the Elder and Nicholas of Poland on Snake Products and Their Medical Applications, „Clotho” 5 (2), s. 33-54.
Haftka M, Wadyl S. 2015, Węgry. Zespół osadniczy na pograniczu pomorsko-pruskim z XI-XII w., Malbork, Muzeum Zamkowe w Malborku.
Hensel Z., Pawlicka E. 2014, Skład chemiczny przedmiotów metalowych i szklanych z cmentarzyska w Glinnie [maszynopis w posiadaniu autora].
Hirtz M. 1930, Zmije kućarice, „Zbornik za narodni život i običaje” 27, s. 243-254.
Horoszko G, Piniński J., Ilisch P., Malarczyk D., Nowakiewicz T. 2016, Frühmittelalterliche Münzfunde aus Pommern, Warszawa, Wydawnictwo IAE PAN, Numismatische Kommission der Länder in der Bundesrepublik Deutschland.
Imiołczyk E. 2024, Wizerunek węża na średniowiecznych i nowożytnych zabytkach archeologicznych, w: I. Mohl, R. Dobosz (red.), Zwierzęta przeklęte. Wąż, Bytom, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, s. 134-154.
Jagodziński J. 2023 Goście, kupcy, osadnicy. Kontakty Słowian Zachodnich i Skandynawskich w epoce wikingów, Elbląg, Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu.
Janik M. 2019, Boskie atrybuty zawarte w symbolu węża z Rdz 3, „Perspectiva. Legnickie Studia Teologiczno- Historyczne” 18 (1), s. 49-63.
Janowski A. 2011, Jeżeli umrze ktoś znaczny z nich, kopią dlań grób podobny do obszernego domu.... Kilka uwag o tzw. grobach komorowych na terenie Europy Środkowej i Wschodniej, w: S. Cygan, M. Glinianowicz, P. N. Kotowicz (red.), „In silvis, campis... et urbe”. Średniowieczny obrządek pogrzebowy na pograniczu polsko-ruskim, Rzeszów–Sanok, Fundacja Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego, Instytut Archeologii UR, Muzeum Historyczne w Sanoku, Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, s. 385-402.
Jażdżewski K. 1937, Dotychczasowe wyniki badań archeologicznych na Kujawach w roku 1937, „Z otchłani wieków”, 12 (7-8), s. 95-106.
Kajkowski K. 2019, Obrzędowość religijna Pomorzan we wczesnym średniowieczu. Studium archeologiczne, Wrocław, Wydawnictwo Chronicon.
Kajkowski K. 2023, Kilka uwag na temat „importów” skandynawskich na wczesnośredniowiecznym Pomorzu i innych ziemiach „państwa gnieźnieńskiego”. Casus pochewek noży zdobionych motywem żmii, w: D. Kalinowski (red.), Wielkie Pomorze. Kontekst skandynawski, Słupsk–Gdańsk, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pomorskiego w Słupsku, s. 11-21.
Kajkowski K. 2024, Magia wojny i wojna magii w świecie dawnych Słowian, Owidz, Wydawnictwo Chronicon. Kalinowski L. 1971, Przedmioty liturgiczne znalezione w grobach pierwszych opatów tynieckich, „Folia Historiae Artium” 6-7, s. 175-207.
Karczewski M. 2019, Symbol węża w Apokalipsie świętego Jana, „Studia Nauk Teologicznych” 14, s. 121-137.
Kaszewscy E. i Z. 1971, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko w Brześciu Kujawskim, pow. Włocławek, „Materiały Starożytne i Wczesnośredniowieczne” 1, s. 365-434. Kielak O. 2019, Zwierzęta domowe w trzech modelach ludowego opisu świata, „LingVaria” 14 (1), s. 217-230.
Kaszewscy E. i Z. 2022, Wybrane ludowe wierzenia o zwierzętach domowych w polskiej frazeologii, „Prace Językoznawcze” 24 (3), s. 61-72.
Knific T. 2021, Iron Fittings of Early Medieval Knife Sheaths: Evidence from Slovenia, w: V. Ivanišević, V. Bikić, I. Bugarski (red.), Svet srednjovekovnih utvrđenja, gradova i manastira. Omaž Marku Popoviću, Beograd, Arheološki Institut – Beograd, Omladinsko pozorište Dadov, s. 157-177.
Knorr H.A. 1938, Die slawische Messerscheidenbeschläge, „Mannus” 30, s. 479-545.
Kobielus S. 2002, Bestiarium chrześcijańskie. Zwierzęta w symbolice i interpretacji. Starożytność i średniowiecze, Warszawa, Instytut Wydawniczy Pax.
Kõiva M., Boganeva E. 2020, Beliefs about Flying Serpents in Belorussian, Estonian and Russian Estonian Traditions, w: M. Maeva, Y. Erolova, P. Stoyanova, M. Hristova, V. Ivanova (red.), Between the Worlds: Magic, Miracles, and Mysticism 2, Sofia, Paradigma, s. 386-401.
Kõiva M., Boganeva E. 2022, The Treasure-bearer in East Slavic and Finno-Ugric Contexts, „Studia Mythologica Slavica” 25, s. 79-104.
Koperkiewicz A. 2005, Wczesnośredniowieczne dary grobowe w kontekście symboliki chrześcijańskiej, w: W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński (red.), Do, ut des – dar, pochówek, tradycja (Funeralia Lednickie 7), Poznań, Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich Oddział w Poznaniu, s. 269-291.
Koptev A. 2023, The Mythological Serpent Fighting Motif in the Russian Primary Chronicle, Epic Poetryand Fairy Tales, w: P. Lajoye, S. Zochios (red.), New Researches on the religion and mythology of the Pagan Slavs 2, Lisieux, Lingva, s. 213-264.
Kowalska A.B. 2016, Skórzane elementy stroju w pochówkach na wczesnośredniowiecznym cmentarzysku w Bodzi, w: A. Buko (red.), Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego, Warszawa, Wydawnictwo IAE PAN, s. 253-264.
Kowalski P. 1998, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, przeznaczenie, Warszawa–Wrocław, Wydawnictwo PWN.
Kowalski A., Rychło M., Witczak K.T. 2024, Przekaz Al-Dżahiza o wierzeniach Słowian. Folklorystyka w badaniach nad prasłowiańską mitologią, „Slavia Antiqua” 65, s. 37-45.
Krabath S. 2001, Die hoch- und spätmittelalterlichen Buntmetallfunde nördlich der Alpen. Eine archäologisch- kunsthistorische Untersuchung zu ihrer Herstellungstechnik, funktionalen und zeitlichen Bestimmung 1, Rahden/Westf., Verlag Marie Leidorf GmbH.
Krąpiec M. 2016, Wyniki kalibrowanych datowań radiowęglowych prób z cmentarzyska w Bodzi wykonanych metodą konwencjonalnych w Laboratorium Datowań Bezwzględnych w Cianowicach k. Krakowa, w: A. Buko (red.), Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego, Warszawa, Wydawnictwo IAE PAN, s. 455.
Krzyszowski A. 1992, Wstępne wyniki badań archeologicznych na wczesnośredniowiecznym cmentarzysku szkieletowym z X/XI-XI wieku w miejscowości Sowinki, gm. Mosina, woj. poznańskie, stanowisko 23A, „Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne” 1, s. 83-102.
Krzyszowski A. 1995, Ein reiches Gräberfeld aus dem 10./11. Jh. in Sowinki bei Poznań, „Slavia Antiqua” 36,s. 49-71.
Krzyszowski A. 2019, Noże z wczesnośredniowiecznego cmentarzyska w Sowinkach pod Poznaniem – ze studiów nad typologią i technikami kowalskimi, „Slavia Antiqua” 60, s. 303-348.
Krzyszowski A., Błaszczyk D. 2016, Datowanie radiowęglowe grobów komorowych z wczesnośredniowiecznego cmentarzyska w Sowinkach (stan. 23A) w Wielkopolsce, „Folia Praehistorica Posnaniensia” 21, s. 213-234.
Krzyszowski A., Suchodolski S. 2018, Monety i przybory kupieckie z wczesnośredniowiecznego cmentarzyska w miejscowości Sowinki (powiat poznański), „Wiadomości Numizmatyczne” 62 (1-2), s. 145-170.
Kufel-Dzierzgowska A. 1983, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko w Brzegu, województwo sieradzkie, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna” 30, s. 309-348.
Kurasiński T. 2021a, Militarne wizerunki przypisywane św. Jerzemu-smokobójcy i ich mitologiczno-religijne konotacje (na przykładzie wczesnośredniowiecznych zawieszek z Europy Środkowo-Wschodniej), „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica” 36, s. 83-111.
Kurasiński T. 2021b, Magia – religia – ostentacja. Kaptorgi z wczesnośredniowiecznego cmentarzyska w Radomiu w ujęciu komparatystycznym, „Slavia Antiqua” 62, s. 233-284.
Kurasiński T. (w druku) Wczesnośredniowieczne cmentarzysko w Glinnie, woj. łódzkie.
Kurnatowska Z. 2008, Początki i rozwój państwa, w: M. Kobusiewicz (red.), Pradzieje Wielkopolski. Od epoki kamienia do średniowiecza, Poznań, IAE PAN Oddział w Poznaniu, s. 297-395.
Kuska W. 2018, „Dlaczego wąż nie ma nóg” – językowy obraz węża i żmii w ustnych przekazach ludowych, w: E. Skorupska-Raczyńska, J. Rutkowska (red.), Gady, płazy i potwory w kulturach świata (Gorzowskie Studia Bestiograficzne 4), Gorzów Wielkopolski, Akademia im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim, s. 51-66.
Lawrence C. 1978, The healing serpent-the snake in medical iconography, „Ulster Medical Journal” 47, s. 134-140.
Lemański J. 2017, Wąż i jego symbolika w Biblii, „Verbum Vitae” 32, s. 13-54.
Leśniakiewicz-Drzymała R. 2023 Why Sigurd? The Myth of the Dragon-slayer and its Indo-European and Christian Contexts, „Quaestiones Medii Aevi Novae” 28, s. 237-254.
Lewicki T. 1956, Źródła arabskie do dziejów Słowiańszczyzny 1, Wrocław, Zakład imienia Ossolińskich, Wydawnictwo PAN.
Leśniakiewicz-Drzymała R. 2023, Why Sigurd? The Myth of the Dragon-slayer and its Indo-European and Christian Contexts, „Quaestiones Medii Aevi Novae” 28, s. 237-254.
Lurker M. 1989, Słownik obrazów i symboli biblijnych, Poznań, Pallotinum.
Łęga W. 1935, Kultura Pomorza we wczesnem średniowieczu na podstawie wykopalisk, Toruń, Towarzystwo Naukowe w Toruniu.
Łuczyński M. 2023, Mity Słowian. Śladami świętych opowieści przodków, Szczecin, Triglav.
Macháček J., Eichert S., Nosek V., Pernicka E. 2024, Copper-alloy belt fittings and elite networking in Early Medieval Central Europe, „Journal of Archaeological Science” 161, s. 1-13.
Maciąg-Fiedler A. 2021, Medycyna cudowna Mikołaja z Polski, „Almanach Historyczny” 23 (2 – specjalny), s. 157-166).
Majewski E. 1892a, Wąż w mowie i pojęciach ludu przeważnie polskiego, „Wisła” 6 (1), s. 87-140.
Majewski E. 1892b, Wąż w mowie i pojęciach ludu przeważnie polskiego (dokończenie), „Wisła” 6 (2), s. 318-371.
Malinowski T. 2005, Wczesnośredniowieczne groby jeźdźców z Komorowa, w: J. Dudek, D. Janiszewska, U. Świderska-Włodarczyk (red.), Europa Środkowo-Wschodnia. Ideologia, historia a społeczeństwo. Księga poświęcona pamięci Profesora Wojciecha Peltza, Zielona Góra, Oficyna Wydawnicza UZ, s. 473-484.
Malinowski T., Malinowski A., Lorkiewicz W. 1994, Komorowo, stanowisko 12: cmentarzysko wczesnośredniowieczne, Słupsk, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Słupsku.
Ménes A. 2003, The Subtle Beast. Snakes, from Myth to Medicine, London–New York, Taylor & Francis Group.
Michałowski R. 2020, Władca i Kościół w średniowieczu wobec przeżytków pogaństwa. Ze szczególnym uwzględnieniem Polski i innych krajów Europy Środkowej, w: R. Michałowski, G. Pac (red.), Oryginalność czy wtórność? Studia poświęcone polskiej kulturze politycznej i religijnej (X-XIII wiek), Warszawa, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, s. 834-886.
Miciak M., Agnew A.M. 2021, Cmentarzysko wczesnośredniowieczne w Gieczu, stan. 10, woj. wielkopolskie – wyniki badań z lat 2014-2019, „Studia Lednickie” 20, s. 125-195.
Mikołajczyk A., Pokuta Z. 1975, Dębina, gm. Osjaków, woj. Sieradz, „Wiadomości Numizmatyczne”, 19 (4), s. 246-247.
Milosavljević M. 2021, Always Angular and Never Straight: Medieval Snakes in Human Graves?, w: L. Bartosiewicz, A.M. Choyke (red.), Medieval Animals on the Move. Between Body and Mind, Cham, Palgrave Macmillan, s. 95-119.
Misiak D. 2024, „(…) wiadomo zaś, że zmarli dużo wiedzą”, czyli krótki szkic o funkcji węża w polskiej kulturze ludowej, w: I. Mohl, R. Dobosz (red.), Zwierzęta przeklęte. Wąż, Bytom, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, s. 198-220.
Mleczko J. 2020, Element chtoniczny w bułgarskiej obrzędowości cyklu wiosennego, „Zeszyty Cyrylo-Metodiańskie” 9, s. 80-96.
Morawski W., Zaitz E. 1977, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Krakowie na Zakrzówku, „Materiały Archeologiczne” 17, s. 53-169.
Moszyński K. 1967, Kultura ludowa Słowian 2: Kultura ludowa, część 1, Warszawa, Książka i Wiedza.
Münnich M. 2004, Biblijny kult węży – próba interpretacji, „Przegląd Historyczny” 95 (2), s. 153-167.
Musiałowski A. 2010, Analiza numizmatyczna wczesnośredniowiecznym monet, w: W. Chudziak (red.), Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie (stanowisko 4) (Mons Sancti Laurentii 5), Toruń, Wydawnictwo UMK, s. 139-157.
Nadolski A., Abramowicz A., Poklewski T. 1959, Cmentarzysko z XI wieku w Lutomiersku pod Łodzią (Acta Archaeologica Universitatis Lodziensis 7), Łódź, Łódzkie Towarzystwo Naukowe.
Najbar B., Szuszkiewicz E., Najbar A. 2015, Żmija zygzakowata, Zielona Góra, Wydawnictwo UZ.
Naum M. 2004, Słowiański Bornholm. Kontakty między Bornholmem a północno-zachodnim wybrzeżem Bałtyku w latach 900-1259, „Materiały Zachodniopomorskie. Nowa Seria” 1 (1), s. 133-148.
Naum M. 2008, Homelands lost and gained. Slavic migration and settlement on Bornholm in the early Middle Age, Lund, Lund University.
Pankiewicz A. 2023, Wrocław Gród na Ostrowie Tumskim we wczesnym średniowieczu (Origines Polonorum 18), Warszawa–Wrocław, Wydawnictwo IAE PAN, Instytut Archeologii UWr.
Pastoureau M. 2011, Bestiaires du Moyen Ȃges, Paris, Éditions du Seuil.
Perls H. 1937, Wąż w wierzeniach ludu polskiego, Lwów, Drukarnia Naukowa.
Pesch A. 2017, The impact of „wyrms”. Germanic snakes, drakes, saurians and worms in the first millennium AD, w: V. Brieske, A. Dickers, M. M. Rind (red.), Tiere und Tierdarstellungen in der Archäologie. Beiträge zum Kolloquium in Gedenken an Torsten Capelle, 30.-31. Oktober 2015 in Herne, Münster, Aschendorff Verlag, s. 247-272.
Płoszaj T., Jędrychowska-Dańska K., Zamerska A., Lewandowska M., Bojarski J., Chudziak W.,
Drozd-Lipińska A., Robaszkiewicz A., Witas H.W. 2020, Analysis of maternal lineage structure of individuals from chamber graves placed in medieval cemetery in Kałdus, Central Poland, „Homo”, 71 (1), s. 43-50.
Podyma D. 2024, Wąż w kulturze celtyckiej, starożytnym Rzymie i Barbaricum, w: I. Mohl, R. Dobosz (red.), Zwierzęta przeklęte. Wąż, Bytom, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, s. 120-133.
Pokuta Z., Wojda L. 1979, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko we wsi Dębina, woj. sieradzkie, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna” 26,
s. 89-142.
Polkovnikova K.O. 2024, Dvoystvennost’ obraza zmeya v yuzhno slavyanskoy traditsii: zmey, khaly i lami, „Nauchnyy al’manakh. Traditsionnaya kul’tura” 25 (2), s. 137-150.
Price T.D., Naum M., Bennike P., Lynnerup N., Frei K.M., Wagnkilde H., Pind T., Nielsen F.O. 2012, Isotopic investigation of human provenience at the eleventh century cemetery of Ndr. Grødbygård, Bornholm, Denmark, „Danish Journal of Archaeology” 1 (1-2), s. 93-112.
Profantová N. 2023, Bronzové kování se zobrazením lidského obličeje z Nového Bydžova, v kontextu těchto vyobrazení ve střední Evropě, w: J. Mařík, L. Polanský, I. Štefan (red.), Jiří Sláma (1934-2020). Věda, láska, víra, Praha, Archeologický ústav AV ČR, s. 40-56.
Profantová N. 2025, Czech, Polish or Central European? Contribution to the Czech-Polish Contacts at the End of the 9th – the First Half of the 11th Century. Archaeological Perspective, “Światowit” 63, s. 147-159.
Pymm R. 2020, Snakestones in early modern medicine and society, „Pharmaceutical Historian” 50 (4), s. 129-145.
Radenković L. 2012, Kućna zmija u verovanju i predanju slovenskih naroda, w: M. Detelić, L. Delić (red.), Guje i jakrepi. Književnost, kultura, Beograd, Balkanološki institut Srpske akademije nauka i umetnosti, s. 167-184.
Radke Ch. 2005, Messerscheidenbeschlag mit Bildprogramm, w: H. Guratzsch, C. von Carnap-Donkeim (red.), Wege ins Jenseits. Mit Walküren zu Odin, mit Engeln zu Gott, Neumünster, Wachholtz Verlag, s. 184.
Rauhut L., Długopolska L. 1972, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w obudowie kamiennej w Łączynie Starym, pow. Przasnysz, „Wiadomości Archeologiczne” 37 (3), s. 320-393.
Rauhut L., Długopolska L. 1973, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w obudowie kamiennej w Tańsku-Przedborach, pow. Przasnysz, „Wiadomości Archeologiczne” 38 (3-4), s. 383-441.
Roeske W. 1965, Teriak – lek dwudziestu wieków, „Wszechświat” 10, s. 245-247.
Rubin J. 2014, The use of the ‘Jericho Tyrus’ in theriac: A case study in the history of the exchanges of medical knowledge between Western Europe and the Realm of Islam in the middle ages, „Medium Ævum” 83 (2), s. 234-253.
Ryabtseva S.S. 1999, Zmei i drakony. O prodolzhenii odnoy antichnoy traditsii v yuvelirnom dele epokhi srednevekov’ya, „Stratum plus” 3, s. 228-240.
Sadowska E. 1984, Smok – w poszukiwaniu genezy i interpretacji symbolu, „Problemy” 4, s. 14-20.
Sikora J. 2015, Początki inhumacji w Polsce pierwszych Piastów. Jak wczesne?, w: W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński (red.), Cmentarzyska – relacje społeczne i międzykulturowe (Funeralia Lednickie 17), Poznań, SNAP Oddział w Poznaniu, s. 151-164.
Sikora J. 2023, Horses and Burial Rites in the Early Piast State and Pomerania, w: L. Gardeła, K. Kajkowski (red.), Animals and Animated Objects in the Early Middle Ages, Turnhout, Brepols, s. 127-158.
Sikorski D.A. 2011, Dlaczego naukowe opisy wierzeń wczesnośredniowiecznych ludów „Barbaricum” są tak różnorodne, „Pruthenia” 6, s. 7-23.
Sikorski D.A. 2025, O źródłach naszej wiedzy (i niewiedzy) o przedchrześcijańskich religiach Słowian, w: M. Frankiewicz, M. Michalski, J. Wojtczak (red.), Powtórka z historii rozrywki. Słowianie i fantastyka, Poznań, Wydział Historii UAM, Wydawnictwo Naukowe FNCE, s. 25-58. Skorupska-Raczyńska E. 2018, Językowy obraz żmii i węża w polszczyźnie historycznej, w: E. Skorupska- Raczyńska, J. Rutkowska (red.), Gady, płazy i potwory w kulturach świata (Gorzowskie Studia Bestiograficzne 4), Gorzów Wielkopolski, Akademia im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim, s. 143-154.
Sprutta J. 2016a, Calcatio jako triumf Boga nad złem. Szkic zagadnienia, „Studia Gnesnensia” 30, s. 289-299.
Sprutta J. 2016b, Translations of the warrior saints dragon-slayers’ relics in Byzantium, „Series Byzantina” 14, s. 25-31.
Sprutta J. 2018, Motyw węża w bizantyjskiej i staroruskiej ikonografii świętych wojowników (do XV w.), „Studia Bydgoskie” 12, s. 225-237.
Stanisławski B. 2016, Słowianie w Skandynawii epoki wikingów, w: B. Chudzińska, M. Wojenka, M. Wołoszyn (red.), Od Bachórza do Światowita ze Zbrucza. Tworzenie się słowiańskiej Europy w ujęciu archeologicznym, historycznym i językoznawczym. Studia źródłoznawcze dedykowane Profesorowi Michałowi Parczewskiemu w 70-tą rocznicę urodzin, Kraków–Rzeszów, Wydawnictwo UR, s. 221-231.
Stasiak W., Grygiel J. 2014, Pozostałe materiały ruchome, w: J. Grygiel, T. Jurek (red.), Początki Łęczycy, 2. Archeologia o początkach Łęczycy, Łódź, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, s. 182-268.
Suchodolski S. 2016, Obol zmarłych, w: A. Buko (red.), Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego, Warszawa, Wydawnictwo IAE PAN, s. 285-303.
Sylenthini P.R., Pholtan Rajeev S.R. 2020, Snakes (Serpents) in the Holy Bible, „IOSR. Journal of Environmental Science, Toxicology and Food Technology” 14 (5), s. 49-55.
Szczepanik P. 2010, Przedmiot jako zapis porządku kosmologicznego Słowian Zachodnich. Analiza wybranych okuć pochewek noży, w: P. Kucypera, S. Wadyl (red.), Życie codzienne przez pryzmat rzeczy. Kultura materialna średniowiecza w Polsce, Toruń, Wydawnictwo Naukowe UMK, s. 27-41.
Szczepanik P. 2017, Early Medieval bronze sheaths with zoo- and anthropomorphic ornamental fittings from Poland: mythical pictures and their kontent, w: F. Biermann, T. Kersting, A. Klammt (red.), Religion und Gesellschaft im nördlichen westslawischen Raum. Beiträge der Sektion zur slawischen Frühgeschichte der 22. Jahrestagung des Mittel- und Ostdeutschen Verbandes für Altertumsforschung in Chemnitz, 29-31.
März 2016, Langenweißbach, Verlag Beier & Beran. Archäologische Fachliteratur, s. 169-178.
März 2019, Wczesnośredniowieczne brązowe okucia pochewek noży z przedstawieniami zoo- i antropomorficznymi z terenów Słowiańszczyzny Zachodniej. Obraz mityczny i jego treść, w: K. Grążawski (red.), Zjawiska magiczno-demoniczne na terenie dawnych ziem pruskich na tle porównawczym (II), Olsztyn, Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Fundacja Vetustas. Przestrzeń Pogranicza, s. 79-101.
März 2020, Rzeczywistość mityczna Słowian północno-zachodnich i jej materialne wyobrażenia, Toruń, Wydawnictwo Naukowe UMK.
Tratnik P. 2022, Formation of the fairy tale matrix of a dragon slayer, „Acta Histriae” 30 (3), s. 565-590.
Trębaczkiewicz T. 1963, Cmentarzysko wczesnośredniowieczne we wsi Psary, pow. Piotrków Trybunalski, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna” 9, s. 131-166.
Urbańczyk P. 2020, Przejawy synkretyzmu w sztuce wczesnopiastowskiej, „Saeculum Christianum” 27 (1), s. 31-40.
Urbańczyk P. 2022, Trudności w chrystianizacji państwa wczesnopiastowskiego w świetle świadectw archeologicznych, „Historia Slavorum Occidentis” 12 (1), s. 13-30.
Urbańczyk P. 2023, Co wiemy o przedchrześcijańskich wierzeniach wczesnośredniowiecznych mieszkańców dorzeczy Odry i Wisły?, „Historia Slavorum Occidentis” 13(3), s. 68-96.
Vlasatý T. 2022, Knife sheaths with openwork and stepped edge [https://sagy.vikingove.cz/en/knifesheaths- with-openwork-and-stepped-edge/ – dostęp: 15.03.2025].
Vlasatý T. 2024b, Closed chapes of long knives, https://sagy.vikingove.cz/en/closed-chapes-of-long-knives/ [dostęp: 15.03.2025].
Wachowski K.1973, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe, w: J. Romanow, K. Wachowski, B. Miszkiewicz, Tomice pow. Dzierżoniów. Wielokulturowe stanowisko archeologiczne, Wrocław– Warszawa–Kraków–Gdańsk, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 173-210.
Wachowski K., Domański G. 1992, Wczesnopolskie cmentarzysko w Starym Zamku, Wrocław, Centrum Badań Śląskoznawczych i Bohemistycznych.
Wadyl S. 2019a, Narzędzia i przedmioty codziennego użytku, w: S. Wadyl (red.), Ciepłe. Elitarna nekropola wczesnośredniowieczna na Pomorzu Wschodnim, Gdańsk, Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, s. 185-202.
Wadyl S. 2019b, Chronologia cmentarzyska, w: S. Wadyl (red.), Ciepłe. Elitarna nekropola wczesnośredniowieczna na Pomorzu Wschodnim, Gdańsk, Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, s. 361-375.
Walker-Meikle K.F. 2013-2014, Toxicology and Treatment: Medical authorities and snake-bite in the Middle Ages, „Korot” 22, s. 85-104.
Weinkauf M. 2006, Narzędzia, w: W. Chudziak (red.), Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie (stanowisko 1) (Mons Sancti Laurentii 3), Toruń, Wydawnictwo UMK, s. 84-104.
Wiklak H. 1960, Cmentarzysko z XII i XIII w. w Poddębicach, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna” 5, s. 183-207.
Wiśniewski M., Kotlewski L. (red.) 2019, Archeologia obwodnicy Inowrocławia. Badania archeologiczne w pasie budowy obwodnicy Inowrocławia. Katalog zabytków, Bydgoszcz, Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad.
Witczak K.T., Kowalski A., Rychło M. 202,3 Dwa południowosłowiańskie herpetonimy w oświetleniu językoznawczym i etnograficznym (psł. *korvosъsъ ‘wąż Eskulapa’, *guja ‘wąż, żmija’), „Slavistična revija” 71 (4), s. 355-368.
Wojtasik J. 1970, Cmentarzysko wczesnośredniowieczne na wzgórzu „Młynówka” w Wolinie (Badania w 1969 r.), „Materiały Zachodniopomorskie” 16, s. 289-323.
Wołoszyn M. 2021, Zrzuciłem duży kamień na wodnego węża… Poetycki a ludowy obraz węża, „Vilnius University Open Series” 2, s. 375-387.
Wrzesińska A., Kasprowicz T. 2022, Katalog grobów 1964-2013 (934 tablice) [CD], w: J. Wrzesiński (red.), Mortui viventes obligant. Cmentarzysko wczesnośredniowieczne w Dziekanowicach, Lednica, Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, s. 1-962.
Wrzesińska A., Wrzesiński J. 2021, Groby założycielskie (?) cmentarzyska z Dziekanowic, stan. 22, w: A. Michałowski, M. Brzostowicz, M. Kaczmarek, A. Strobin (red.), Ze świata dawnych barbarzyńców. Studia pradziejowe i wczesnodziejowe, Poznań, Wydawnictwo Naukowe UAM, s. 675-681.
Wrzesiński J. 2022a, Katalog źródeł [CD], w: J. Wrzesiński (red.), Mortui viventes obligant. Cmentarzysko wczesnośredniowieczne w Dziekanowicach, Lednica, Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, s. 15-401.
Wrzesiński J. 2022b, Zmarli i ich groby na cmentarzysku w Dziekanowicach, w: J. Wrzesiński (red.), Mortui viventes obligant. Cmentarzysko wczesnośredniowieczne w Dziekanowicach, Lednica, Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, s. 45-232.
Wyżkiewicz-Maksimow R. 2018, Węże i żmije w kulturze oraz języku polskim i serbskim, w: A. Gostomska, D. Żyłko (red.), Języki i kultura Słowian. Pamięci Profesora Leszka Moszyńskiego, Gdańsk, Wydawnictwo UG, s. 167-184.
Zajkowska J., Garkowski A., Pancewicz S. 2010, Ukąszenie przez żmiję zygzakowatą (Vipera berus) – epidemiologia, objawy kliniczne, przegląd metod leczenia, „Przegląd Epidemiologiczny” 64, s. 387-393.
Zlatkovskaya T.D. 1974, Elementy kul’ta zmei v dukhovnoy kul’ture narodov Yugo-vostochnoy Yevropy (k voprosu ob etnokul’turnom nasledii drevnego naseleniya Balkano-dunayskogo regiona), „Živa Antika” 24 (1-2), s. 91-116.
Żak J. 1959, Uwagi o stylu zwierzęcym w sztuce wczesnośredniowiecznej na ziemiach polskich. „Archeologia Polski” 4 (1), s. 7-27.
Živković V. 2012, Zmije u medicinskoj praksi starog Kotora. w: M. Detelić, L. Delić (red.), Guje i jakrepi. Književnost, kultura, Beograd, Balkanološki institut Srpske akademije nauka i umetnosti, s. 367-381.
License
Copyright (c) 2026 Tomasz Kurasiński
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.