Słowa kluczowe
games
bowling pins
knucklebones
Toruń
Jak cytować
Abstrakt
In connection with a series of development projects in Chełmińskie Przedmieście in the city of Toruń, between 2023 and 2025 a team of archaeologists from the company Ciszak & Ciszak conducted extensive archaeological excavations over an area exceeding 34 ares. The explored cultural layers reached a depth of nearly 8 meters, particularly at the ECFC investment site. During the excavation of features in one of the large-area trenches, a damaged vessel was discovered containing a set of ten animal phalanges of similar size. The find prompted a discussion concerning the type of game at play and its rules. First, attention must be drawn to the terminology in use, which may lead to confusion when identifying the type of game. Another element of the discussion involved an analysis of traces resulting from the deliberate drilling of the bones in order to alter their weight, as well as the filling of selected knucklebones with lead.
Bibliografia
Artomiusz P. 1638, Nomenclator selectissimas rerum appellationes tribus linguis, Latina, Germanica, Polonica explicatas indicans, Toruń, starodruk.
Bredero G.A. 1617, Spaanschen Brabander. Jerolimo, Amsterdam.
Cats J. 1625, Houvwelyck. Dat is De gansche gelegentheyt des Echten Staets, Middelburg.
Francq van Berkhey, J. le. 1773, Natuurlyke Historie van Holland, part 3, Amsterdam.
Kiliaan C. 1599, Etymologicum teutonicae linguae, Antwerp.
Roterodamus E. 1878, The Colloquies of Erasmus, translated by N. Bailey, R. Johnson (ed.), vol. 2, London.
Ulanowski B. 1891, Acta Capitulorum Cracoviensis et Plocensis selecta (1438-1523, 1438-1525), Archiwum Komisji Historycznej, vol. 6.
Ulanowski B. 1908, Acta capitulorum, in: Monumenta Medii Aevi Historica, vol. 3, Kraków, Wydawnictwo Komisyi Historycznej Akademii Umiejętności.
Voigt A. 1904, Thorner Denkwürdigkeiten von 1345-1547, „Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn”, 13.
Allemagne H.-R. d’ 1906, Récréations et passe-temps, Paris, Bibliothèque de l’École des chartes.
Baszanowski J. 1977, Z dziejów handlu polskiego w XVI-XVIII wieku. Handel wołami, Gdańsk, Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Biskup M. 1992, Historia Torunia, M. Biskup (ed.), vol. 2, part 1, Toruń, Towarzystwo Naukowe w Toruniu.
Blaschke K.H. 1970, Alstadt – Neustadt – Vorstadt. Zur Typologie genetischer und topographischer Stadtgeschichtsvorschung, „Vierteljahrsschrift für Sozial- und Wirtschaftsgeschichte” 57, H. 3, pp. 350-362.
Blaževičius P. 2008, Vaikų žaislai ir žaidimai XIII-XVII a. Lietuvoje (remiantis archeologijos doumenimis), „Lietuvos Archeologija” 33, pp. 71-122.
Buława J. 1971, Walki społeczno-ustrojowe w Toruniu w I połowie XVI wieku, Toruń, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Byber J., Mylius M. 2013, Nomenclatura in usum Scholae Gorlicensis. Nachdruck der Ausgabe Görlitz 1578, in: P.O. Müller (ed.), Documenta Linguistica I, Hildesheim–Zürich–New York, Olms.
Bystroń J.S. 1933, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce wiek XVI-XVIII, vol. 2, Warszawa, Kraków, Trzaska, Evert i Michalski, Druk. Narodowa. Cackowski S. 1994, Terytorium, ludność, władze miejskie, in: M. Biskup (ed.), Historia Torunia, vol. 2, part 2, Toruń, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, pp. 47-92.
Deptuła M. 2014, Przeobrażenia terenów pofortecznych na przykładzie Torunia w świetle koncepcji M.R.G. Conzena, „Acta Universitatis Lodziensis: Folia Geographica Socio-Oeconomica” 16, pp. 57-71.
Dijk M. 2004, Verloren spelletjes, in: Gespaard verleden. 24 Vondsten van de Maand, Amersfoort, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, pp. 65-67.
Dybaś B. 2024, Relacja między fortyfikacjami i ich kartograficznymi przedstawieniami na przykładzie nowożytnych planów Torunia, „Z Dziejów Kartografii” 25, pp. 5-31.
Fittà M. 1998, Spiele und Spielzeug in der Antike. Unterhaltung und Vergnügen im Altertum, Stuttgart, Theiss in Herder.
Geremek B. 1997, Człowiek i zabawa: kultura ludyczna, in: B. Geremek (ed.), Kultura Polski średniowiecznej XIV-XV w., Warszawa, Semper, pp. 511-532.
Gołębiowski Ł. 1884, Domy i dwory. Przy tym opisanie apteczki, kuchni, stołów, uczt, biesiad, trunków i pijatyki; łaźni i kąpieli; łóżek, pościeli, ogrodów, powozów i koni; błaznów, karłów, wszelkich zwyczajów dworskich i różnych obyczajowych szczegółów, Lviv, Graf-ika. Gomułka I. 2018, Gry i zabawy, in: J. Piekalski, K. Wachowski (eds.), Rytm rozwoju miasta na kulturowym pograniczu. Studium strefy placu Nowy Targ we Wrocławiu, Wratislavia Antiqua 23, part 2, pp. 993-1048.
Gouw J. Ter 1871, De volksvermaken, Haarlem, Erven F. Bohn.
Górski K. 1983, Recenzja książki: Przedmieścia Torunia i Chełmna oraz początki obu miast w świetle nowych badań, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 4, pp. 481-486.
Grasso J., Hartman E.R. 2014, Historical Dictionary of Bowling, Lanham–Boulder–New York–Toronto– Plymouth, Rowman & Littlefield.
Grimm J., Grimm W. 1873, Deutsches Wörterbuch, vol. 5, Leipzig, S. Hirzel.
Grupa M., Ciszak H., Grupa D., Ciszak M. 2024, Niski but z bocznym wycięciem z Przedmieścia Chełmińskiego w Toruniu z XVII wieku, „Archeologiczne Zeszyty Sprawozdawcze” 2, pp. 83-92.
Hallem A., Weide J.D. van der 1943, Kinderspelen, voorheen en thans, inzonderheid in Nederland, Haga, 1918, A. A. M. Stols, Uitgever’s. Gravenhage.
Herbst S. 1933, Toruńskie cechy rzemieślnicze. Zarys przeszłości, Toruń, Nakładem Cechów Toruńskich.
Heuvel W. van den 1994, Speelkoten en speelschijven, in: M. Krauwer, F. Snieder (eds.), Nering en vermaak. De opgraving van een veertiende – eeuwse markt in Amersfoort, Utrecht, Matrijs, pp. 159-161.
Huizinga J. 1985, Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, Warszawa, Czytelnik.
Jasiński T. 1982, Przedmieścia średniowiecznego Torunia i Chełmna, Poznań, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Kitowicz J. 1925, Opis obyczajów za panowania Augusta III, Kraków, Krakowska Spółka Wydawnicza.
Kizik E. 2005, Wstęp, in: E. Kizik (publisher), Viertzig Dialogi 1612, pp. VII-LVIII. Gdańsk, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego WiM.
Koczy L. 1933, Dzieje wewnętrzne Torunia do roku 1793, Toruń.
Konczewska M. 2010, Rozrywka. A. gry. b. zabawki, in: J. Piekalski, K. Wachowski (eds.), Ulice średniowiecznego Wrocławia, Wratislavia Antiqua 11, pp. 245-255.
Kooiman K. 1959, Koten, bikkels en misverstanden, „De Nieuwe Taalgids” 52, pp. 254-263.
Kozikowska J. 2016, Speelgoed van de slager: slachtdieren en kinderspel in de vroegmoderne Nederlandse literatuur, „Neerlandica Wratislaviensia” 26, pp. 33-65.
Kroonen G. 2013, Etymological Dictionary of proto-Germanic 11, Lubotsky (ed.), Leiden–Boston, Brill.
Lackner K. 2012, Spielzung und Spielformen im Mittelalter, master’s thesis, Vienna, University of Vienna.
Lechicka J. 1963, Źródła do dziejów Akademii Chełmińskiej, Wrocław–Warszawa–Kraków, Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Lehmkuhl U., Schäfer H. 2005, Spiele für Jung und Alt, in: Archäologie unter dem Straßenpflaster. 15 Jahre Stadtkernarchäologie in Mecklenburg – Vorpommern 39, pp. 361-364.
Lightbody D. I. 2020, Egyptian alabaster. New light on the alabaster vessels of ancient Egypt, “Nile Magazine”, 25 May–June, pp. 33-40.
Mastykarz K. 2010, Czas wolny i rozrywka w Toruniu, Chełmnie, Grudziądzu i Brodnicy w XIV-XVI wieku, Toruń, Wydawnictwo Adam Marszałek.
Mikulski K. 1998, Topografia przedmieść toruńskich w XIV-XVII wieku, „Zeszyty Historyczne” 63, files 3-4, pp. 7-33.
Mikulski K. 1999, Przestrzeń i społeczeństwo Torunia od końca XIV do początku XVIII wieku, Toruń, Uniwersytet Mikołaja Kopernika.
Miścicki M. 2022, Zabytki z kości, rogu i poroża z badań archeologicznych przy Długim Targu i ul. Powroźniczej w Gdańsku, in: K. Blusiewicz, M. Starski (eds.), Między Długim Targiem a Powroźniczą. Parcele mieszczańskie na Głównym Mieście w Gdańsku w świetle badań archeologicznych, Warszawa, Wydział Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, Fundacja „Varia” Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Warszawskiego, pp. 457-471.
Möller G. 2012, Bricken, Scholre, Molyenkinder. Kindheit und Jugend, Ausbildung und Freizeit in der einstigen Hansestadt Stralsund vom Spätmittelalter bis zur frühen Neuzeit, in: M. Gläser (ed.), Lübecker Kolloquium zur Stadtarchäologie im Hanseraum VIII: Kindheit und Jugend, Ausbildung und Freizeit, Lubeka, Schmidt-Römhild, pp. 197-217.
Norska-Gulkowa M. 1985, Wyroby z rogu i kości z wczesnośredniowiecznego grodu – miasta na Ostrówku w Opolu, „Opolski Rocznik Muzealny” 8, pp. 221-308.
Orme N. 2003, Medieval Children, New Haven–London, Yale University Press.
Orrock A. 2010, Play and learning in Pieter Brueghel’s “Children’s Games”, doctoral thesis, Edinburgh, University of Edinburgh.
Pehle W. 1907, Der Kegelsport, Leipzig–Berlin–Paris, Grethlein & Co.
Petrie W.M.F. 1896, Six temples at Thebes: Naquada and Ballas, New York.
Piasecki E. 1919, Zabawy i gry ruchowe dzieci i młodzieży, Lviv, Książnica Polska Tow. Naucz. Szkół Wyższych.
Piech K. 2023, Tradycyjne gry i zabawy ludowe obszarów nadbużańskich jako produkt turystyczny, pp. 89-113, Biała Podlaska, Akademia Bialska im. Jana Pawła II.
Praetorius K.G. 1832, Topographisch-historisch-statistische Beschreibung der Stadt Thorn und ihres
Gebietes, die Vorzeit und Gegenwart umfassend, Toruń.
Rębkowski M. 1996, Wyroby z rogu i kości, bursztynu, kamienia, szkła i gliny, in: M. Rębkowski (ed.), Archeologia średniowiecznego Kołobrzegu 1, Kołobrzeg, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, pp. 337-344.
Rębkowski M. 1998, Zabytki wykonane z innych surowców, in: M. Rębkowski (ed.), Archeologia średniowiecznego Kołobrzegu 3, Kołobrzeg, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, pp. 277-287.
Romanowicz P. 2016, Zabawa w średniowiecznym mieście. Studium archeologiczne z miast południowego Bałtyku, Szczecin, Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk.
Röttgen H.-J. 1982, Kegeln leicht gemacht, Goslar, Hans-Joachim Röttgen.
Samariter R. 2007, Ein Aachener Pilgerzeichen und Handwerkerabfall aus einem Laubrunnen in der Stralsunder Hafenvorstadt, „Archäologische Berichte aus Mecklenburg-Vorpommern” 14, pp. 157-168.
Stankiewicz J. 1972, Twierdza Toruń, cz. 1, „Zapiski Historyczne” 37, file 4, pp. 9-68.
Stoett F.A. 1893, Stoof en schijt, Taal en Letteren, vol. 3, pp. 138-144.
Świętochowski A. 1928, Historia chłopów polskich, Poznań, Wydawnictwo Polskie R. Wegnera.
Tandecki J. 1995, Toruń. Atlas historyczny miast polskich: Prusy Królewskie i Warmia, in: A. Czacharowski (ed.), vol. 1, file 2, Toruń, Uniwersytet Mikołaja Kopernika.
Tandecki J. 1999, Rozkwit toruńskiego ośrodka handlowego i produkcyjnego, in: M. Biskup (ed.), Historia Torunia, vol. 1, Toruń, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, pp. 167-220.
Tync S. 1952, Toruńska szkoła polska dla Niemców (1568-1793), „Przegląd Zachodni” 11-12, pp. 433-474.
Tync S. 1960, Ślązak Ulryk Schober konrektor i działacz kulturalny toruński (1559-1598), Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Ulbricht I. 1984, Die Vorbereitung von Knochen, Geweih und Horn im mittelalterlichen Schleswig. Ausgrabungen Schleswig, „Berichte und Studien” 3, pp. 131-135.
Vogt H.J. 1987, Die Wiprechtsburg Groitzsch. Eine mittelalterliche Befestigung in Westsachsen, Veröffentlichungen des Landesmuseums für Vorgeschichte Dresden, vol. 18, Berlin, VEB Deutscher Verlag der Wissenschaften.
Volckmar N. 2005, Viertzig Dialogi 1612, E. Kizik (publisher), Gdańsk, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego WiM.
Willemsen A. 1998, Kinder delijt. Middeleeuws speelgoed in de Nederlanden, Nijmegen, Nijmegen University Press.
Wolf A.W. 1852, Beiträge zur deutschen Mythologie, Göttingen–Leipzig, Dirterichsche Buchhandlug. – Friedr. Christ. Wilh. Yogel.
Zaremska H. 1997, Miejsca spotkań kultury masowej: Karczmy i łaźnie, in: B. Geremek (ed.), Kultura Polski średniowiecznej XIV-XV w., Warszawa, Wydawnictwo Naukowe Semper, pp. 239-255.
Zimnowoda-Krajewska B. 2011, Toruński przytułek św. Wawrzyńca w świetle źródeł archeologicznych na tle średniowiecznego szpitalnictwa europejskiego, „Archaeologia Historica Polona” 19, pp. 47-70.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Jan Jarosz, Małgorzata Grupa, Mariusz Ciszak, Dawid Grupa, Hanna Ciszak, Marta Waśko, Mikołaj Dobek
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.