Słowa kluczowe
tom hybrydowy
medytacja
księgozbiory zakonne po soborze trydenckim
klasztor żeński
Jak cytować
Liczba wyświetleń: 63
Liczba pobrań: 30
Abstrakt
Streszczenie. Celem artykułu jest przedstawienie nieznanej dotąd literaturze przedmiotu – książki zawierającej sporządzony w latach 70. XVII wieku anonimowy polski przekład Paradisus Sponsi et Sponsae Jana Davida. Artykuł zawiera deskrypcję materialności tomu (łączącego przepisany ręcznie tekst z miedziorytami powielonymi w Antwerpii, w pracowni, którą kierował Theodoor Galle) oraz jej analizę. Prowadzą one do wniosków na temat okoliczności powstania książki: w środowisku zakonnym, na przełomie XVII i XVIII wieku. W artykule podjęto także próbę identyfikacji siostry, która była właścicielką książki. Tekst analizuje odkryty w bibliotece klasztoru sióstr norbertanek w Imbramowicach tom jako przykład książki hybrydowej, łączącej środki przekazu (rękopis i druk). Dowodzi, że wytwarzanie podobnych książek mogło służyć pogłębionej lekturze, modlitwie i medytacji.
Bibliografia
Adams A., Rawles S., Saunders A., A bibliography of French emblem books, 2 vols., Geneva: Droz 1999–2002.
Andriessen J., Joannes David, in: Nationaal biografisch woordenboek, Brussels: KVAB 1964, vol. 1, p. 379.
Bibliography of emblematic manuscripts, eds. S. Sider, B. Obrist, Montreal-Kingston: McGill-Queen’s Press 1997.
Bielak W., Księgozbiór panien norbertanek w Imbramowicach, “Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 2011, vol. 95, pp. 5–10. DOI: https://doi.org/10.31743/abmk.11663
Borkowska M., Leksykon zakonnic polskich epoki przedrozbiorowej, vol. 2: Polska Centralna i Południowa, Warszawa: Wydawnictwo DiG 2005.
Borkowska M., Zakony żeńskie w okresie potrydenckim, in: Zakony i klasztory w Europie środkowo-wschodniej, X–XX wiek, ed. J. Kłoczowski, Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej 1999, pp. 197–243.
Borkowska M., Życie codzienne polskich klasztorów żeńskich w XVII–XVIII wieku, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1996.
Bowen K.L., Declining wages for the printing of book illustrations. Arrangements between the Galle family of printmakers and the managers of the Officina Plantiniana in seventeenth-century Antwerp, “Bijdragen tot de Geschiedenis” 2004, vol. 87, pp. 63–85.
Bowen K.L., Illustrating books with engravings. Plantin’s working practices revealed, “Print Quarterly” 2003, vol. 20, pp. 3–34.
Bowen K.L., Philips Galle, His descendants, and print workshops in seventeenth-century Antwerp, “Print Quarterly” 2009, vol. 26, pp. 123–142.
Bowen K.L., Working practices in Antwerp: the Galles, “Print Quarterly” 2009, vol. 26, pp. 123–142.
Buchwald-Pelcowa P., Emblematyka w polskich kolegiach jezuickich, in: Artes atque humaniora. Studia Stanislao Mossakowski sexagenario dicata, eds. A. Rottermund et al., Warszawa 1998, pp. 169–179.
Campa P.F., Emblemata Hispanica. An annotated bibliography of Spanish emblem literature to the year 1700, Durham: Duke University Press 1990.
Ceccherelli A., Poeta jezuitów. Studium translatorsko-kulturowe o Wirydarzu Stanisława Grochowskiego, in: Barok polski wobec Europy. Sztuka przekładu, eds. A. Nowicka-Jeżowa, M. Prejs, Warszawa 2005, pp. 21–45.
Coppens C., An Album Amicorum as a source of provenance, “Bibliologia” 2010, vol. 5, pp. 107–125.
Daly P.M., The emblem in early modern Europe. Contributions to the theory of the emblem, Farnham: Ashgate 2014.
Daly P.M., How many printed emblem books were there, in: In nocte consilium. Studies in emblematics in honor of Pedro F. Campa, eds. J.T. Cull, P.M. Daly, Baden-Baden: Verlag Valentin Koerner 2011, pp. 215–222.
Daly P.M., The Union Catalogue of Emblem Books Project and the Corpus Librorum Emblematum, “Emblematica” 1988, vol. 3, pp. 121–133.
Daly P.M., Dimler G.R., The Jesuit emblem in the European context, Philadelphia: Saint Joseph’s University Press 2016.
Dekoninck R., Ad imaginem. Status, fonctions et usages de l’image dans la littérature spirituelle jésuite du XVIIe siècle, Geneva: Droz 2005.
Dekoninck R., Guiderdoni-Bruslé A., van Vaeck M., Emblemata sacra. Emblem books from the Maurits Sabbe Library, Katholieke Universiteit Leuven, Leuven: Maurits Sabbe Bibliotheek 2006.
Dębowska M., Klasztor norbertanek w Imbramowicach. Studia i materiały, Lublin: Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna Kolbuszowa 2012.
Dietz F., Media literate Catholics: Seeing, reading and writing in Early Modern Participatory Culture, “Authorship” 2013, vol. 2 (2), pp. 1–22. DOI: https://doi.org/10.21825/aj.v2i2.791
Les dominicaines d’Unterlinden, vol. 2, Colmar: Musée d’Unterlinden 2000.
Dudziński P., Monogram Chrystusa, in: Encyklopedia katolicka, vol. 13, ed. E. Gigilewicz, Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II 2009, p. 165.
Dygat A., Rybak A., Odrodzenie klasztoru zwierzynieckiego za ksieni Doroty Kątskiej (1591–1643), “Nasza Przeszłość” 1977, vol. 47, pp. 171–210. DOI: https://doi.org/10.52204/np.1977.47.171-210
Dzik J., Obrazy o treściach mariologicznych w kaplicy Grobu Matki Boskiej w zespole Kalwarii Zebrzydowskiej. Z badań nad recepcją grafiki w malarstwie polskim XVII w., “Folia Historica Cracoviensia” 2008, vol. 14, pp. 50–74. DOI: https://doi.org/10.15633/fhc.1147
Enenkel K.A.E., Customization of a Latin emblem book by a vernacular owner: Unknown German poems to a copy of Vaenius’s Emblemata Horatiana (first edition, 1607), in: Customized books in Early Modern Europe, 1400–1700, eds. C. Fletcher, W.S. Melion, Leiden: Brill 2024, pp. 325–371. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004680562_012
Frey-Stecowa B., Wzory graficzne w dziejach malarni jasnogórskiej, in: Ex voto. Studia dedykowane Ojcu Janowi Golonce OSPPE, Częstochowa: Jasnogórska Fundacja Pro Patria 2012, pp. 179–218.
Gach P.P., Kasaty zakonów na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej i Śląska, 1773–1914, Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL 1984.
Gaudio M., Cutting and pasting at Little Gidding. Bible illustration and Protestant belief in seventeenth-century England, in: Ut pictura meditatio. The meditative image in Northern art, 1500–1700, eds. W. S. Melion et al., Turnhout: Brepols 2012, pp. 345–368.
Goldstrom D.B., Duchowość norbertańska duchowością eucharystyczną, Kraków 1991.
Golonka J., Żmudziński J., Muzeum 600-lecia Jasnej Góry. Przewodnik, Częstochowa: Paulinianum 1994.
Górski K., Uwagi o rozmyślaniach staropolskich, in: Przełom wieków w literaturze i kulturze polskiej, eds. B. Otwinowska, J. Pelc, Wrocław: Ossolineum 1984, pp. 223–228.
Graham D., Emblema multiplex. Towards a typology of emblematic forms, structures and functions, in: Emblem scholarship. Directions and developments. A tribute to Gabriel Hornstein, ed. P.M. Daly, Turnhout: Brepols 2005, pp. 131–157. DOI: https://doi.org/10.1484/M.IFSTU-EB.4.2017119
Grothówna Z., Kronika klasztorna sióstr norbertanek w Imbramowicach 1703–1741, eds. W. Bielak, W. Żurek, Kielce: Wydawnictwo Jedność 2011.
Grove L., Russel D., The French emblem. Bibliography of secondary sources, Geneva: Droz 2000.
Grześkowiak R., A guide to the heavens. The literary reception of Herman Hugo’s Pia desideria in the Polish–Lithuanian commonwealth, Leiden: Brill 2023. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004547285
Grześkowiak R., Anonimowe dzieło emblematyczne na kanwie cyklu rycin “Cor Iesu amanti sacrum” Antona Wierixa z drugiej połowy XVII stulecia, “Pamiętnik Literacki” 2013, vol. 104, no. 3, pp. 217–230. DOI: https://doi.org/10.18318/pl.2013.3.13
Grześkowiak R., Niedźwiedź J., Nieznane polskie subskrypcje do emblematów Ottona van Veen i Hermana Hugona. Przyczynek do funkcjonowania zachodniej grafiki religijnej w kulturze staropolskiej, “Terminus” 2012, vol. 14, pp. 47–68.
Gwioździk J., Kultura pisma i książki w żeńskich klasztorach kontemplacyjnych dawnej Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2015.
Gwioździk J., Norbertańscy święci i błogosławieni w Księdze żywotów świętych dedykowanej ksieni Dorocie Kątskiej z klasztoru na Zwierzyńcu, in: Premonstratensi na ziemiach polskich w średniowieczu i epoce nowożytnej, ed. J. Rajman, Kraków: Wydawnictwo
Naukowe Akademii Pedagogicznej 2007, pp. 222–234.
Gwioździk J., Przekaz wizualny w staropolskiej komunikacji społecznej lwowskich benedyktynek, in: Wspólnota pamięci. Studia z dziejów kultury ziem wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, eds. J. Gwioździk, J. Malicki, Katowice: Biblioteka Śląska, 2006, pp. 307–321.
Hamburger J. F., Nuns as artists. The visual culture of a medieval convent, Berkeley: University of California Press 1997. DOI: https://doi.org/10.1525/9780520917378
Hamburger J.F., The visual and the visionary. Art and female spirituality in late medieval Germany, New York: Zone Books 1998.
Harms W., Emblemata secreta. Anonyme emblematische Versändungen über politische Ereignisse von 1620 bis 1630 unter pfälzisch-reformierten Autoren, in: Emblems from Alciato to the tattoo, eds. P.M. Daly et al., Turnhout: Brepols 2001, pp. 193–210. DOI: https://doi.org/10.1484/M.IFSTU-EB.4.2017060
Hindmann S., Cross-fertilization and experiments in mixing the media, in: Pen to press. Illustrated manuscripts and printed books in the first century of printing, eds. S. Hindman, J.D. Farquhar, Baltimore: John Hopkins University 1977, pp. 101–156.
Imhof D., From Arnold Nicolai to Peter Rubens. Book illustration under Plantin and the first Moretuses, in: Un siècle d’excellence typographique: Christophe Plantin & son officine (1555–1655), eds. G. Proot et al., Paris 2021, pp. 98–141.
Imhoff D., Jan Moretus and the continuation of the Plantin Press. A bibliography of the works published and printed by Jan Moretus I in Antwerp (1589–1610), Leiden: Brill 2014.
Imhof D., Joannes David’s emblem books: successful co-operative ventures between the Galle print workshop and the Moretus press, in: El sol de occidentesociedad, textos, imágenes simbólicas e interculturalidad, eds. C. López Calderón, J.M. Monterroso Montero, Santiago de Compostela: Andavira 2020, pp. 597–616.
Jurkowlaniec G., Sprawczość rycin. Rzymska twórczość Tomasza Tretera i jej europejskie oddziaływanie, Kraków: Universitas 2017.
Kaczor-Schleiter K., Perswazja w wybranych medytacjach siedemnastowiecznych z klasztoru norbertanek na Zwierzyńcu, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2016. DOI: https://doi.org/10.18778/8088-123-5
Kapuścińska A., Theatrum meditationis. Ignacjanizm i jezuityzm w duchowej i literackiej kulturze I Rzeczpospolitej – źródła, inspiracje, idee, in: Drogi duchowe katolicyzmu polskiego XVII wieku, ed. A. Nowicka-Jeżowa, Warszawa 2016, pp. 138–229. DOI: https://doi.org/10.31338/uw.9788323524335.pp.119-229
Karmelitańskie adaptacje Pia desideria Hermana Hugona z XVII i XVIII wieku, eds. R. Grześkowiak, A. Nowicka-Struska, J. Gwioździk, Warszawa: Neriton 2020.
Karpiński A., O konsekwencjach wieku rękopisów. Rekonstruowanie epoki, in: A. Karpiński, Tekst staropolski. Studia i szkice o literaturze dawnej w rękopisach, Warszawa: IBL PAN 2003, pp. 13–28.
Keferstein H., Wojczulanis B., Polska wersja rękopiśmienna emblematów Georgette de Montenay, “Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1967, vol. 3, pp. 518–522.
Kiliańczyk-Zięba J., “Raj Oblubieńca i Oblubienice” (przekład “Paradisus Sponsi et Sponsae” Jana Davida) w bibliotece sióstr norbertanek w Imbramowicach, in: Źródła i sensy. Studia ofiarowane Profesorowi Januszowi S. Gruchale z okazji siedemdziesiątej rocznicy urodzin, eds. J. Kiliańczyk-Zięba, M. Komorowska, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2024, pp. 219–246.
Kiryk F., Dzieje Buska w XII–XVI wieku, “Studia Kieleckie” 1985, vol. 3/47, pp. 7–24.
Klose W., Corpus Alborum Amicorum CAAC Beschreibendes Verzeichnis der Stammbücher des 16. Jahrhunderts, Stuttgart: Hiersemann 1988.
Kramarska-Anyszek K., Dzieje klasztoru PP. Norbertanek w Krakowie na Zwierzyńcu do roku 1840, “Nasza Przeszłość” 1977, vol. 47, pp. 5–169. DOI: https://doi.org/10.52204/np.1977.47.5-169
Lieb L., Emblematische Experimente: Formen und Funktionen der frühen Jesuiten-Emblematik am Beispiel der Emblembücher Jan Davids, in: The Jesuits and the emblem tradition, eds. J. Manning, M. van Vaeck, Turnhout: Brepols 1999, pp. 307–321. DOI: https://doi.org/10.1484/M.IFSTU-EB.4.00116
Melion W.S., Emblemata solitariae Passionis. Jan David, S.J., on the solitary passion of Christ, in: Solitudo. Spaces, places, and times of solitude in late medieval and early modern cultures, eds. K.A.E. Enenkel, C. Göttler, Leiden: Brill 2018, pp. 242–289. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004367432_009
Melion W.S., Figured personification and parabolic embodiment in Jan David’s Occasio arrepta, neglecta, in: Personification. Embodying meaning and emotion, eds. W.S. Melion, B.A.M. Ramakers, Leiden: Brill 2016, pp. 369–432. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004310438_016
Melion W.S., The Jesuit engagement with the status and functions of the visual image, in: W. de Boer, Jesuit image theory, Leiden: Brill 2016, pp. 1–49. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004319127_002
Melion W.S., Meditative images and the portrayal of image-based meditation, in: Ut pictura meditatio: The Meditative Image in Northern Art, 1500–1700, eds. W.S. Melion et al., Turnhout: Brepols 2012, pp. 1–60.
Mieleszko M., Emblematy, eds. R. Grześkowiak, J. Niedźwiedź, Warszawa: Neriton 2010.
Miłości Boskiej i ludzkiej skutki różne. Wraz z siedemnastowieczną polską wersją tekstów do “Amoris divini et humani effectus varii”, eds. J. Pelc, P. Buchwald-Pelcowa, Warszawa: Neriton 2000.
Moisan-Jabłońska K., Polskie przygody grafiki zachodnioeuropejskiej XVII–XVIII, Ciche: Sarmatia Artistica 2013.
Nir R., Rękopisy liturgiczne biblioteki pp. norbertanek w Imbramowicach, “Ruch Biblijny i Liturgiczny” 1976, vol. 29, no. 1, pp. 47–48. DOI: https://doi.org/10.21906/rbl.3336
Nowicka-Struska A., Księga fundacyj klasztorów karmelitanek bosych prowincyjej polskiej Ducha Świętego – projekt historiograficzny, artystyczny, literacki i niezwykła książka rękopiśmienna krakowskich zakonnic z początku XVIII wieku, “Facta Simonidis”, vol. 15 (2), pp. 11–27. DOI: https://doi.org/10.56583/fs.1002
Nowicka-Struska A., Rękopisy karmelitanek bosych w XVII i XVIII wieku. Ekspresja artystyczna i sztuka pisania, in: Marginalia w książce dawnej i współczesnej, ed. B. Mazurkowa, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2019, pp. 245–278.
Paisey D., Prints at the Frankfurt Book Fairs, 1568–1600, “Print Quarterly” 2006, vol. 23, pp. 54–61.
Pelc J., Słowo i obraz. Na pograniczu literatury i sztuk plastycznych, Kraków: Universitas 2002.
Pieńkowska H., “Fabryka” kościoła i klasztoru ss. Norbertanek w Imbramowicach, “Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Naukowych” 1977, vol. 20/1, pp. 67–92.
Rawles S., Emblem bibliography, in: Companion to emblem studies, ed. P.M. Daly, New York: AMS Press 2008, pp. 32–41.
Rozanow Z., Smulikowska E., Zabytki sztuki Jasnej Góry. Architektura, rzeźba, malarstwo, Katowice: Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego 2009.
Różycki E., Inwentarz księgarni Andrzeja Dobrzyca we Lwowie z 1674 r., “Roczniki Biblioteczne” 1998, vol. 42, pp. 63–81.
Schmidt P., Gedruckte Bilder und handgeschriebene Büchern. Studien zum Gebrauch von Druckgraphik im 15. Jahrhundert, Cologne: Böhlau Verlag 2002. DOI: https://doi.org/10.7788/9783412324889
Schmidt P., The use of prints in German convents of the fifteenth century. The example of Nuremberg, “Studies in Iconography” 2003, vol. 24, pp. 43–69.
Sebald M., Siedemsetletnie (r. 1226–1926) dzieje klasztoru PP Norbertanek w Imbramowicach, Przemyśl 1926.
Sellink M., Joannes David, Veridicus Christianus, in: The illustration of books published by the Moretuses, ed. D. Imhoff, Antwerp: Plantin-Moretus Museum 1996, pp. 88–89.
Sherman W., Wolfe H., The Department of Hybrid Books: Thomas Milles between manuscript and print, “Journal of Medieval and Early Modern Studies” 2015, no. 45/3, pp. 457–486. DOI: https://doi.org/10.1215/10829636-3149107
Skrzydlewska B., Kroniki imbramowickie jako źródło wiedzy o wielopłaszczyznowej działalności klasztoru Norbertanek w Imbramowicach, in: Z książką przez życie, ed. A. Krawczyk, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2008, pp. 179–190.
Sobol L., Kultura klasztoru ss. Norbertanek w Imbramowicach, Kraków: Wydawnictwo Pijarów 2007.
Sommervogel, C. S.J., Bibliothèque de la Compagnie de Jésus, vol. 12, Bruxelles-Paris 1891.
Sors A.-K., Allegorische Andachtsbücher in Antwerpen. Jan Davids Texte und Theodoor Galles Illustrationen in den jesuitischen Buchprojekten der Plantiniana, Göttingen: Universitätsverlag Göttingen 2015. DOI: https://doi.org/10.17875/gup2015-841
Staropolska kultura rękopisu, ed. H. Dziechcińska, Warszawa: IBL PAN 1990.
Szylar A., Busko w świetle opisu wizytacji biskupa Michała Jerzego Poniatowskiego z roku 1782, “Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 2011, vol. 96, pp. 158–178. DOI: https://doi.org/10.31743/abmk.11691
Szylar A., Przyczynek do dziejów norbertanek buskich w XVIII i początkach XIX wieku, “Nasza Przeszłość” 2009, vol. 112, pp. 87–133. DOI: https://doi.org/10.52204/np.2009.112.87-133
Targosz K., Piórem zakonnicy. Kronikarki w Polsce XVII w. o swoich zakonach i swoich czasach, Kraków: Wydawnictwo Czuwajmy 2012.
Tazbir J., Bariera druku i gusta czytelnicze w dobie baroku, “Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1985, vol. 30, pp. 77–93.
Tazbir J., Książka rękopiśmienna w Polsce i Rosji (XVI–XVIII w.), “Przegląd Historyczny” 1986, vol. 77, no. 4, pp. 657–675.
Wade M.R., Dorothea of Anhalt, Fürstin von Braunschweig-Lüneburg. The emblem book as Stammbuch, in: Frauen – Bücher – Höfe. Wissen und Sammeln vor 1800, eds. V. Bauer et al., Wiesbaden: Harrassowitz Verlag 2018, pp. 297–312.
Wagner A., Superekslibris polski. Studium o kulturze bibliofilskiej i sztuce od średniowiecza do połowy XVII wieku, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 2016.
Wójcik R., Uwagi na marginesie książki Marka Prejsa “Oralność i mnemonika. Późny barok w kulturze polskiej”, “Terminus” 2011, vol. 11, pp. 127–142.
Zdanowski J., Klasztor i kościół SS. Norbertanek w Imbramowicach, Kraków 1958.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Justyna Kiliańczyk-Zięba
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
Utwory opublikowane w czasopiśmie Biblioteka, na platformie Pressto należącej do Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu od 2015 roku są udostępniane na
licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
Tym samym wszyscy zainteresowani są uprawnieni do korzystania z utworów opublikowanych po 2015 roku pod następującymi warunkami:
- uznania autorstwa czyli obowiązek podania wraz z rozpowszechnianym utworem informacji o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, doi) oraz samej licencji
- na tych samych warunkach — remiksując utwór, przetwarzając go lub tworząc na jego podstawie, należy swoje dzieło rozpowszechniać na tej samej licencji, co oryginał.
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).
Autor zachowuje prawa majątkowe, ale udziela zgody Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na wykorzystanie dzieła. Autorzy tekstów zakwalifikowanych do publikacji proszeni są o wypełnienie podpisanie i przesłanie umowy.
Jeżeli autor artykułu nie jest przekonany, że może wykorzystywać cudze utwory (np. ilustracje, fotografie, tabele) w ramach cytatu we własnej tekście musi dostarczyć do redakcji czasopisma zgodę od uprawnionych podmiotów.
Prawa są zastrzeżone do wszystkich tekstów opublikowanych przed rokiem 2015.