Abstrakt
The article analyzes Olga Tokarczuk’s novel The Empusium (Empuzjon), applying actionnetwork theory (Bruno Latour) or object-oriented ontology (Graham Harman). The focus is on the Schwärmerei tincture; on the one hand, this appears as an objectprop aiding in the treatment of tuberculosis; on the other, it possesses its own agency. The author examines the reciprocal relationships between this object and its environment, particularly its connections with the different characters. Viewed in the light of the anthropology of religion, the magical and narcotic properties of the tincture serve as an example of experiencing altered states of consciousness. The change in the perception of reality allows for the blurring of boundaries between binary oppositions: transcendent–material, culture-nature, living–dead, human–non-human, which are at the core of anthropocentrism.
Bibliografia
Abriszewski K., Poznanie, zbiorowość, polityka. Analiza teorii aktora-sieci Bruno Latoura, Kraków 2008.
Abriszewski K., Teoria Aktora-Sieci Bruno Latoura, „Teksty Drugie” 2007, nr 1–2, s. 113–126.
Adams J., Hideous Absinthe. A History of the Devil Bottle, London 2004.
Barański J., Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Kraków 2007.
BrachCzaina J., Bogini. Neolityczne zabytki Malty i Gozo, [w:] Od kobiety do mężczyzny i z powrotem. Rozważania o płci w kulturze, red. J. BrachCzaina, Białystok 1997, s. 15–45.
Bryant L.R., The Democracy of Objects, Ann Arbour 2011. DOI: https://doi.org/10.3998/ohp.9750134.0001.001
Domańska E., O zwrocie ku rzeczom we współczesnej humanistyce (ku historii nieantropocentrycznej), „Roczniki Dziejów Gospodarczych i Społecznych” 2005, t. LXV, s. 7–23.
Domańska E., The Return to Things, „Archeologia Polona” 2006, vol. 44, s. 171–185.
Eliade M., Okultyzm, czary, mody kulturalne. Eseje, przeł. I. Kania, Kraków 1992.
Eliade M., Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, przeł. K. Kocjan, Warszawa 1994.
Felski R., Latour i literaturoznawstwo, przeł. T.S. Markiewka, „Teksty Drugie” 2021, nr 2, s. 204–213. DOI: https://doi.org/10.18318/td.2021.2.12
Harman G., Książę sieci. Bruno Latour i metafizyka, przeł. G. Czemiel, M. Rychter, Warszawa 2016.
Harman G., Traktat o przedmiotach, przeł. M. Rychter, Warszawa 2013.
Kijowski A.T., A kiedy strzelba wypali… (Poetyka rekwizytu), „Teksty: Teoria Literatury, Krytyka, Interpretacja” 1977, nr 1 (31), s. 68–88.
Knappett C., Thinking Through Material Culture. An Interdisciplinary Perspective, Philadelphia 2005. DOI: https://doi.org/10.9783/9780812202496
Kopytoff I., Kulturowa biografia rzeczy – utowarowienie jako proces, przeł. E. Klekot, [w:] Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, red. M. Kempny, E. Nowicka, Warszawa 2003, s. 249–274.
Latour B., Splatając na nowo to, co społeczne. Wprowadzenie do teorii aktora-sieci, przeł. K. Abriszewski, A. Derra, Kraków 2005.
Lubecki M., Grahama Harmana ontologia przedmiotu poczwórnego, „Estetyka i Krytyka” 2013, nr 2 (29), s. 221–230.
Ludzie w świecie przedmiotów, przedmioty w świecie ludzi. Antropologia wobec rzeczy, red. A. Rybus, M.W. Kornobis, Warszawa 2016.
Majbroda K., Zredefiniować rzecz. Antropologia kulturowa wobec zwrotu ku materialności, „Tematy z Szewskiej” 2016, nr 1 (17), s. 7–14.
Malinowski B., Mit, magia, religia, [w:] tegoż, Dzieła, t. VII, przeł. B. Leś, D. Praszałowicz, Warszawa 1990.
Marzec A., Antropocień. Filozofia i estetyka po końcu świata, Warszawa 2021.
Olsen B., W obronie rzeczy. Archeologia i ontologia przedmiotów, przeł. B. Shallcross, Warszawa 2013.
Rzeczy i ludzie. Humanistyka wobec materialności, red. J. Kowalewski, W. Piasek, M. Śliwa, Olsztyn 2008.
Sartre J.P., Byt i nicość. Zarys ontologii fenomenologicznej, przeł. J. Kiełbasa, P. Mróz, R. Abramciów i in., Kraków 2007.
Tokarczuk O., Empuzjon. Horror przyrodoleczniczy, Kraków 2022.
Waligóra K., Rzeczy i aktorzy, „Didaskalia” 2014, nr 123, s. 72–78.
Wróbel Sz., Otchłań przedmiotu. O filozofii, która nie jest już strażniczką bytu, [w:] G. Harman, Traktat o przedmiotach, Warszawa 2013, s. XI–LV.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Maria Zielniewicz
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy
Autorzy tekstów przyjętych do publikacji w czasopiśmie „Przestrzeniach Teorii” są zobowiązani do wypełnienia, podpisania i odesłania na adres redakcji umowy o udzielenie nieodpłatnej licencji do utworów, z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC.
Zgodnie z umową, autorzy tekstów opublikowanych w czasopiśmie „Przestrzeniach Teorii” udzielają Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji oraz zezwalą na użycie sublicencji Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0).
Autorzy zachowują prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem.
Autorzy, którzy wykorzystują w swoim tekście cudze utwory (np. ilustracje, fotografie) proszeni są o dostarczenie do redakcji czasopisma zgodę na publikację od uprawnionych podmiotów.
Użytkownicy
Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych po 2015 roku „Przestrzeniach Teorii” tylko w calach niekomercyjnych, pod następującymi warunkami:
- uznanie autorstwa - obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem, informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;
- bez tworzenia utworów zależnych - utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.
Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2015 r. prawa autorskie są zastrzeżone.
Inne
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).