Abstract
The article characterizes one of the non-visual approaches to landscape – the edible landscape. The term, introduced to describe home gardens combining aesthetic and utilitarian values, is treated by the author as a starting point for identifying landscapes where the cultural component is weakened in favor of the environmental one. The author uses the concept of ecosystem services and tracks how provisioning, supporting, and regulatory functions are realized in the landscape. In the first part of the article, the author presents research tools (new materialism, dark ecology, ecosystem services). Edible landscapes are interpreted as practices of “hacking the Anthropocene” – deconstructing agrologistics techniques. In the second part of the article, the author creates a typology of edible landscapes present in 21st-century Polish prose, which includes: the landscape of consumption, edible mnemotopos, terroir, urban garden. The author considers the works of D. Słowik, M. Lebda, J. Fiedorczuk, M. Płaza, Ł. Barys, K. Fedorowicz, A. Muszyński, Ł. Łuczaj, M. Książek. The edible landscape is considered as an adequate way of literary manifestation of nature in the Anthropocene era, and at the same time, in the form of urban gardening, an intervention practice aimed at socio-environmental justice. Consequently, the edible landscape is seen as a landscape enabling survival in the face of ecological catastrophe. At the same time, the environmental/climatic profile of early 21st-century Polish prose is noted.
References
Angutek D., Kulturowe wymiary krajobrazu. Antropologiczne studium recepcji przyrody na prowincji: od teorii do empirii, Poznań 2013.
Barys Ł., Jeśli przecięto cię na pół. Powieść, Warszawa 2022.
Barys Ł., Kości, które nosisz w kieszeni. Powieść, Warszawa 2021.
Bérard L., Marchenay Ph., Local products and geographical indications: taking account of local knowledge and biodiversity, „International Social Science Journal” 2006, vol. 58, nr 187, s. 109–116. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1468-2451.2006.00592.x
Berleant A., Wrażliwość i zmysły. Estetyczna przemiana świata człowieka, przeł. S. Stankiewicz, Kraków 2011.
Costanza R., Valuing natural capital and ecosystem services toward the goals of efficiency, fairness, and sustainability, „Ecosystem Services” 2020, nr 43. DOI: https://doi.org/10.1016/j.ecoser.2020.101096
Dolphijn R., Tuin I. van der, Nowy materializm. Wywiady i kartografie, przeł. J. Czajka et al., Gdańsk–Poznań–Warszawa 2018.
Domańska E., Nekros. Wprowadzenie do ontologii zmarłego ciała, Warszawa 2017.
Dzieło-działka, red. M. Szczurek, M. Zych, Kraków 2012.
Elemental Ecocriticism. Thinking with Earth, Air, Water, and Fire, red. J.J. Cohen, L. Duckert, Minneapolis–London 2015, https://www.scribd.com/document/736060502/Jeffrey-Jerome-Cohen-Lowell-Duckert-Elemental-Ecocriticism-Thinking-with-Earth-Air-Water-and-Fire-2015-University-of-Minnesota-Press-libge (dostęp: 11.06.2024).
Erbel J. et al., Spółdzielcza farma miejska jako narzędzie rozwoju miejskiej strefy żywicielskiej i agroekologii, Warszawa 2023.
Fedorowicz K., Grűnberg, Kraków 2012.
Fedorowicz K., Zaświaty. Opowieści o nieprzemijaniu, Kraków 2020.
Fiedorczuk J., Dom Oriona, Kraków 2023.
Frydryczak B., Krajobraz. Od estetyki „the picturesque” do doświadczenia topograficznego, Poznań 2013
Gawryszewska B.J., Garden – non-garden. Contemporary trends in transformation of greenery as an instrument in the contest for the city, „Polish Journal of Landscape Studies” 2019, vol. 1(2–3), s. 57–82. DOI: https://doi.org/10.14746/pls.2018.2.3.6
Green J.D., Reid Ch.A., Kneuer M.A., Hedgebeth M., The Proust Effect: Scents, Food, and Nostalgia, „Current Opinion in Psychology” 2023, February. DOI: https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2023.101562
Hakowanie antropocenu, red. M. Sugiera, Kraków 2023.
Haraway D., Jestem listotą, przeł. A. Derra, Poznań 2023.
Herman A., „Praca we krwi”. O języku podmiotu kobiecego i podmiotu zwierzęcego w „Mateczniku” Małgorzaty Lebdy, „Zoophilologica. Polish Journal of Animal Studies” 2022, nr 10, s. 1–16. DOI: https://doi.org/10.31261/ZOOPHILOLOGICA.2022.10.09
Ingold T., Atmosferyczne krajobrazy, przeł. D. Angutek, [w:] Krajobrazy. Antologia tekstów, oprac. eadem, D. Angutek, Poznań 2014, s. 395–410.
Ingold T., Czasowość krajobrazu, przeł. B. Frydryczak, [w:] Krajobrazy. Antologia tekstów, oprac. eadem, D. Angutek, Poznań 2014, s. 141–164.
Jackson J.B., Krajobraz lokalny, przeł. D. Stadnik, [w:] Krajobrazy. Antologia tekstów, oprac. B. Frydryczak, D. Angutek, Poznań 2014, s. 285–296.
Jakubowska A., (Nie)zrównoważony system żywnościowy – gdzie jesteśmy dzisiaj i jaką rolę ma do odegrania miejskie rolnictwo?, [w:] J. Erbel et al., Spółdzielcza farma miejska jako narzędzie rozwoju miejskiej strefy żywicielskiej i agroekologii, Warszawa 2023, s. 9–12.
Jakubowski K., Czwarta przyroda. Sukcesja przyrody i funkcji nieużytków miejskich, Kraków 2020.
Jakubowski K., Czwarta przyroda w mieście, „Autoportret” 2019, nr 3, https://www.autoportret.pl/artykuly/czwarta-przyroda-w-miescie/ (dostęp: 11.06.2024).
Jordan J., Edible Memory. The Lure of Heirloom Tomatoes and Other Forgotten Foods, Chicago 2015. DOI: https://doi.org/10.7208/chicago/9780226228242.001.0001
Koczanowicz D., Pamięć podniebienia. Smak i archiwizowanie tożsamości w instalacjach Anny Królikiewicz, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2020, nr 1–2, s. 138–144.
Koczanowicz D., Pozycja smaku. Jedzenie w granicach sztuki, Warszawa 2018, https://books.openedition.org/iblpan/4636 (dostęp: 11.06.2024). DOI: https://doi.org/10.4000/books.iblpan.4620
Kopczyńska E., Jedzenie i inne rzeczy. Antropologia zmiany w systemach żywnościowych, Kraków 2021. DOI: https://doi.org/10.4467/K7283.91/21.21.15571
Koprowska K., Wstyd ciała chłopskiego, „Teksty Drugie” 2023, nr 2, s. 228–245. DOI: https://doi.org/10.18318/td.2023.2.13
Kourik R., Edible landscaping, „Garbage. The Practical Journal for the Environment” 1990, vol. II, nr 3.
Kowalcze M., Czytanie dyfrakcyjne, „Teksty Drugie” 2023, nr 3, s. 295–310. DOI: https://doi.org/10.18318/td.2023.3.18
Krajobraz kulturowy, red. B. Frydryczak, M. Ciesielski, Poznań 2014.
Kraków przystąpił do „paktu mediolańskiego”, https://www.krakow.pl/aktualnosci/284966,26,komunikat,krakow_przystapil_do__paktu_mediolanskiego_.html (dostęp: 27.02.2025).
Książek M., Atlas dziur i szczelin, Kraków 2023.
Kujawska M., Etnobotanika miejska: perspektywy, tematy, metody, „Etnobiologia Polska” 2011, vol. 1, s. 31–42.
Lebda M., Łakome. Powieść, Kraków 2023.
Lebda M., Sprawy ziemi, Poznań 2020.
Łuczaj Ł., Dziki ogród, Warszawa 2022.
Łuczaj Ł., Dzikie rośliny jadalne Polski. Przewodnik survivalowy, wyd. 2, Krosno 2004.
Majbroda K., W relacjach, sieciach, splotach asamblaży. Wyobraźnia antropologii społeczno-kulturowej wobec aktualnego, Wrocław 2021.
Marzec A., Antropocień. Filozofia i estetyka po końcu świata, Warszawa 2021.
Marzec A., Kłączasta mroczna ekologia, „NN6T” 2024, nr 157, listopad, https://nn6t.pl/2024/10/29/nn6t-157-listopad-2024/ (dostęp: 16.12.2024).
Michalski M.A., Ekowidmontologia jako strategia lektury. Studium przypadku „Kości, które nosisz w kieszeni” Łukasza Barysa, „Jednak Książki” 2022, nr 2(15), s. 51–63. DOI: https://doi.org/10.26881/jk.2022.15.04
Miciukiewicz K., Urbanizacja natury: w stronę relacyjnej ekologii miejskiej, „Przegląd Socjologiczny” 2011, nr 2–3, s. 167–185.
Mikołajczak M., Winescape: Local Reinhabitation Narratives (The Case of Zielona Góra), „Porównania” 2021, nr 2(29), s. 317–335. DOI: https://doi.org/10.14746/por.2021.2.18
Miodunka P., Chłopi południowej Małopolski wobec kryzysów żywnościowych od XVII do poł. XIX wieku, Kraków 2024.
Modi memorandi, [w:] Leksykon kultury pamięci, red. M. Saryusz-Wolska, R. Traba, Warszawa 2014, hasło: „Ciało”.
Morton T., Mroczna ekologia. Ku logice przyszłego współistnienia, przeł. A. Barcz, Warszawa 2023.
Muszyński A., Dom ojców, Wołowiec 2022.
Ogród Chwastowy, https://zzm.krakow.pl/lista-parkow-kieszonkowych/863-park-kieszonkowy-ogrod-chwastowy.html (dostęp: 24.03.2025).
Ong W.J., Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, przeł. J. Japola, Lublin 1992.
Pietraszko S., Krajobraz i kultura, [w:] Krajobrazy. Antologia tekstów, oprac. B. Frydryczak, D. Angutek, Poznań 2014, s. 55–62.
Płaza M., Skoruń, Warszawa 2015.
Poetyki ekocydu. Historia, natura, konflikt, red. A. Ubertowska, D. Korczyńska-Partyka, E. Kuliś, Warszawa 2019.
Rembowska-Płuciennik M., Poetyka intersubiektywności. Kognitywistyczna teoria narracji a proza XX wieku, Toruń 2012. DOI: https://doi.org/10.12775/978-83-231-5669-7
Rembowska-Płuciennik M., W cudzej skórze. Fokalizacja zmysłowa a literackie reprezentacje doświadczeń sensualnych, [w:] Literackie reprezentacje doświadczenia, red. W. Bolecki, E. Nawrocka, Warszawa 2002, s. 51–67.
Roszczynialska M., Historia lokalna w dobie antropocenu. Geopaleontologiczna narracja „Domu ojców” Andrzeja Muszyńskiego, „Białostockie Studia Literaturoznawcze” 2023, nr 23, s. 139–155. DOI: https://doi.org/10.15290/bsl.2023.23.09
Rybicka E., Biopamięć (pomiędzy etnobotaniką a bioregionalizmem), [w:] Regionalizm literacki – historia i pamięć, red. Z. Chojnowski, E. Rybicka, Kraków 2017, s. 484–498.
Rybicka E., Biopolis – przyroda i miasto, „Teksty Drugie” 2018, nr 2, s. 57–74. DOI: https://doi.org/10.18318/td.2018.2.4
Rybicka E., Geopoetyka. Przestrzeń i miejsce we współczesnych teoriach i praktykach literackich, Kraków 2014.
Rybicka E., Krajobraz po transformacji, „Teksty Drugie” 2023, nr 2, s. 203–227. DOI: https://doi.org/10.18318/td.2023.2.12
Salwa M., Ogród w mieście i estetyka ekologiczna, „Kultura i Historia” 2016, nr 30, s. 175–186.
Salwa M., The garden as a new ecological paradigm, „Polish Journal of Landscape Studies” 2024, vol. 4(7), s. 61–74. DOI: https://doi.org/10.14746/pls.2022.4.6
Sensualność w kulturze polskiej, https://sensualnosc.bn.org.pl/ (dostęp: 30.03.2025).
Shusterman R., Somaestetyka i gastronomia. Kilka myśli o sztuce jedzenia, przeł. P. Poniatowska, „Prace Kulturoznawcze” 2017, vol. 21, nr 2, s. 31–32. DOI: https://doi.org/10.19195/0860-6668.21.2.3
Sławek T., Genius loci jako doświadczenie. Prolegomena, [w:] Genius loci. Studia o człowieku w przestrzeni, red. Z. Kadłubek, Katowice 2007, s. 5–27.
Słowik D., Samosiejki, Kraków 2021.
Słownik języka polskiego PWN, hasło: „Krajobraz”, https://sjp.pwn.pl/szukaj/krajobraz.html (dostęp: 11.06.2024).
Solon J., Koncepcja „Ecosystem Services” i jej zastosowania w badaniach ekologiczno-krajobrazowych, [w:] Struktura i funkcjonowanie systemów krajobrazowych: meta-analizy, modele, teorie i ich zastosowania, red. T.J. Chmielewski, Lublin 2008, s. 25–44 (Problemy Ekologii Krajobrazu, t. 21).
Straczuk J., “I still remember this taste”. Senses and emotions in perceiving cultural change, „Etnografia Polska” 2020, nr 64(1–2), s. 107–124. DOI: https://doi.org/10.23858/EP64.2020.005
Sulima R., Między rajem a śmietnikiem. Smutek warzywnych ogródków, [w:] idem, Antropologia codzienności, Kraków 2000.
Sutton D., Taste, Emotion and Memory, [w:] The Taste Culture Reader: Experiencing Food and Drink, red. C. Korsmeyer, Oxford – New York 2005.
Trubek A., The Taste of Place. A cultural journey into Terroir, Berkeley 2008.
Tsing Lowenhaupt A., Grzyb u kresu świata. O możliwościach życia na ruinach kapitalizmu, przeł. i oprac. nauk. M. Rogowska-Stangret, A. Ross, J. Grygieńć, Toruń 2024.
Wieczorkiewicz A., Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Kraków 2008.
Wilczyńska E., Zapach wsi – proza chłopska, https://sensualnosc.bn.org.pl (dostęp: 24.03.2025).
Zakrzewski P., Nie ma jak działka, czyli narodowe hobby Polaków, https://culture.pl/pl/artykul/nie-ma-jak-dzialka-czyli-narodowe-hobby-polakow (dostęp: 20.03.2025).
Zheng Z.-W., Chou R.-J., The impact and future of edible landscapes on sustainable urban development: A systematic review of the literature, „Urban Forestry & Urban Greening” 2023, vol. 84, June (dostęp: 11.06.2024). DOI: https://doi.org/10.1016/j.ufug.2023.127930
Żółkoś M., Fikcje antropocenu. Literatura XXI wieku wobec katastrofy klimatycznej, „Jednak Książki” 2022, nr 2(15), s. 5–21. DOI: https://doi.org/10.26881/jk.2022.15.01
License
Copyright (c) 2025 Magdalena Roszczynialska

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
Authors
Authors of texts accepted for publication in Przestrzenie Teorii are required to complete, sign and return to the editor's office the Agreement for granting a royalty-free license to works with a commitment to grant a CC sub-license.
Under the agreement, the authors of texts published in Przestrzenie Teorii grant the Adam Mickiewicz University in Poznań a non-exclusive, royalty-free license and authorize the use of Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0) Creative Commons sub-license.
The authors retain the right to continue the free disposal of the work.
Users
Interested Internet users are entitled to use works published in Przestrzenie Teorii since 2015, for non-commercial purposes only, under the following conditions:
- attribution - obligation to provide, together with the distributed work, information about the authorship, title, source (link to the original work, DOI) and the license itself.
- no derivatives - the work must be preserved in its original form, without the author's consent it is not possible to distribute the modified work, such as translations, publications, etc.
Copyrights are reserved for all texts published before 2015.
Miscellaneous
Adam Mickiewicz University in Poznań retains the right to magazines as a whole (layout, graphic form, title, cover design, logo etc.).
