Słowa kluczowe
edible landscape
ecosystem services
21st-century Polish literature
urban garden
hacking the Anthropocene
Jak cytować
Abstrakt
The article characterizes one of the non-visual approaches to landscape – the edible landscape. The term, introduced to describe home gardens combining aesthetic and utilitarian values, is treated by the author as a starting point for identifying landscapes where the cultural component is weakened in favor of the environmental one. The author uses the concept of ecosystem services and tracks how provisioning, supporting, and regulatory functions are realized in the landscape. In the first part of the article, the author presents research tools (new materialism, dark ecology, ecosystem services). Edible landscapes are interpreted as practices of “hacking the Anthropocene” – deconstructing agrologistics techniques. In the second part of the article, the author creates a typology of edible landscapes present in 21st-century Polish prose, which includes: the landscape of consumption, edible mnemotopos, terroir, urban garden. The author considers the works of D. Słowik, M. Lebda, J. Fiedorczuk, M. Płaza, Ł. Barys, K. Fedorowicz, A. Muszyński, Ł. Łuczaj, M. Książek. The edible landscape is considered as an adequate way of literary manifestation of nature in the Anthropocene era, and at the same time, in the form of urban gardening, an intervention practice aimed at socio-environmental justice. Consequently, the edible landscape is seen as a landscape enabling survival in the face of ecological catastrophe. At the same time, the environmental/climatic profile of early 21st-century Polish prose is noted.
Bibliografia
Angutek D., Kulturowe wymiary krajobrazu. Antropologiczne studium recepcji przyrody na prowincji: od teorii do empirii, Poznań 2013.
Barys Ł., Jeśli przecięto cię na pół. Powieść, Warszawa 2022.
Barys Ł., Kości, które nosisz w kieszeni. Powieść, Warszawa 2021.
Bérard L., Marchenay Ph., Local products and geographical indications: taking account of local knowledge and biodiversity, „International Social Science Journal” 2006, vol. 58, nr 187, s. 109–116. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1468-2451.2006.00592.x
Berleant A., Wrażliwość i zmysły. Estetyczna przemiana świata człowieka, przeł. S. Stankiewicz, Kraków 2011.
Costanza R., Valuing natural capital and ecosystem services toward the goals of efficiency, fairness, and sustainability, „Ecosystem Services” 2020, nr 43. DOI: https://doi.org/10.1016/j.ecoser.2020.101096
Dolphijn R., Tuin I. van der, Nowy materializm. Wywiady i kartografie, przeł. J. Czajka et al., Gdańsk–Poznań–Warszawa 2018.
Domańska E., Nekros. Wprowadzenie do ontologii zmarłego ciała, Warszawa 2017.
Dzieło-działka, red. M. Szczurek, M. Zych, Kraków 2012.
Elemental Ecocriticism. Thinking with Earth, Air, Water, and Fire, red. J.J. Cohen, L. Duckert, Minneapolis–London 2015, https://www.scribd.com/document/736060502/Jeffrey-Jerome-Cohen-Lowell-Duckert-Elemental-Ecocriticism-Thinking-with-Earth-Air-Water-and-Fire-2015-University-of-Minnesota-Press-libge (dostęp: 11.06.2024).
Erbel J. et al., Spółdzielcza farma miejska jako narzędzie rozwoju miejskiej strefy żywicielskiej i agroekologii, Warszawa 2023.
Fedorowicz K., Grűnberg, Kraków 2012.
Fedorowicz K., Zaświaty. Opowieści o nieprzemijaniu, Kraków 2020.
Fiedorczuk J., Dom Oriona, Kraków 2023.
Frydryczak B., Krajobraz. Od estetyki „the picturesque” do doświadczenia topograficznego, Poznań 2013
Gawryszewska B.J., Garden – non-garden. Contemporary trends in transformation of greenery as an instrument in the contest for the city, „Polish Journal of Landscape Studies” 2019, vol. 1(2–3), s. 57–82. DOI: https://doi.org/10.14746/pls.2018.2.3.6
Green J.D., Reid Ch.A., Kneuer M.A., Hedgebeth M., The Proust Effect: Scents, Food, and Nostalgia, „Current Opinion in Psychology” 2023, February. DOI: https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2023.101562
Hakowanie antropocenu, red. M. Sugiera, Kraków 2023.
Haraway D., Jestem listotą, przeł. A. Derra, Poznań 2023.
Herman A., „Praca we krwi”. O języku podmiotu kobiecego i podmiotu zwierzęcego w „Mateczniku” Małgorzaty Lebdy, „Zoophilologica. Polish Journal of Animal Studies” 2022, nr 10, s. 1–16. DOI: https://doi.org/10.31261/ZOOPHILOLOGICA.2022.10.09
Ingold T., Atmosferyczne krajobrazy, przeł. D. Angutek, [w:] Krajobrazy. Antologia tekstów, oprac. eadem, D. Angutek, Poznań 2014, s. 395–410.
Ingold T., Czasowość krajobrazu, przeł. B. Frydryczak, [w:] Krajobrazy. Antologia tekstów, oprac. eadem, D. Angutek, Poznań 2014, s. 141–164.
Jackson J.B., Krajobraz lokalny, przeł. D. Stadnik, [w:] Krajobrazy. Antologia tekstów, oprac. B. Frydryczak, D. Angutek, Poznań 2014, s. 285–296.
Jakubowska A., (Nie)zrównoważony system żywnościowy – gdzie jesteśmy dzisiaj i jaką rolę ma do odegrania miejskie rolnictwo?, [w:] J. Erbel et al., Spółdzielcza farma miejska jako narzędzie rozwoju miejskiej strefy żywicielskiej i agroekologii, Warszawa 2023, s. 9–12.
Jakubowski K., Czwarta przyroda. Sukcesja przyrody i funkcji nieużytków miejskich, Kraków 2020.
Jakubowski K., Czwarta przyroda w mieście, „Autoportret” 2019, nr 3, https://www.autoportret.pl/artykuly/czwarta-przyroda-w-miescie/ (dostęp: 11.06.2024).
Jordan J., Edible Memory. The Lure of Heirloom Tomatoes and Other Forgotten Foods, Chicago 2015. DOI: https://doi.org/10.7208/chicago/9780226228242.001.0001
Koczanowicz D., Pamięć podniebienia. Smak i archiwizowanie tożsamości w instalacjach Anny Królikiewicz, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2020, nr 1–2, s. 138–144.
Koczanowicz D., Pozycja smaku. Jedzenie w granicach sztuki, Warszawa 2018, https://books.openedition.org/iblpan/4636 (dostęp: 11.06.2024). DOI: https://doi.org/10.4000/books.iblpan.4620
Kopczyńska E., Jedzenie i inne rzeczy. Antropologia zmiany w systemach żywnościowych, Kraków 2021. DOI: https://doi.org/10.4467/K7283.91/21.21.15571
Koprowska K., Wstyd ciała chłopskiego, „Teksty Drugie” 2023, nr 2, s. 228–245. DOI: https://doi.org/10.18318/td.2023.2.13
Kourik R., Edible landscaping, „Garbage. The Practical Journal for the Environment” 1990, vol. II, nr 3.
Kowalcze M., Czytanie dyfrakcyjne, „Teksty Drugie” 2023, nr 3, s. 295–310. DOI: https://doi.org/10.18318/td.2023.3.18
Krajobraz kulturowy, red. B. Frydryczak, M. Ciesielski, Poznań 2014.
Kraków przystąpił do „paktu mediolańskiego”, https://www.krakow.pl/aktualnosci/284966,26,komunikat,krakow_przystapil_do__paktu_mediolanskiego_.html (dostęp: 27.02.2025).
Książek M., Atlas dziur i szczelin, Kraków 2023.
Kujawska M., Etnobotanika miejska: perspektywy, tematy, metody, „Etnobiologia Polska” 2011, vol. 1, s. 31–42.
Lebda M., Łakome. Powieść, Kraków 2023.
Lebda M., Sprawy ziemi, Poznań 2020.
Łuczaj Ł., Dziki ogród, Warszawa 2022.
Łuczaj Ł., Dzikie rośliny jadalne Polski. Przewodnik survivalowy, wyd. 2, Krosno 2004.
Majbroda K., W relacjach, sieciach, splotach asamblaży. Wyobraźnia antropologii społeczno-kulturowej wobec aktualnego, Wrocław 2021.
Marzec A., Antropocień. Filozofia i estetyka po końcu świata, Warszawa 2021.
Marzec A., Kłączasta mroczna ekologia, „NN6T” 2024, nr 157, listopad, https://nn6t.pl/2024/10/29/nn6t-157-listopad-2024/ (dostęp: 16.12.2024).
Michalski M.A., Ekowidmontologia jako strategia lektury. Studium przypadku „Kości, które nosisz w kieszeni” Łukasza Barysa, „Jednak Książki” 2022, nr 2(15), s. 51–63. DOI: https://doi.org/10.26881/jk.2022.15.04
Miciukiewicz K., Urbanizacja natury: w stronę relacyjnej ekologii miejskiej, „Przegląd Socjologiczny” 2011, nr 2–3, s. 167–185.
Mikołajczak M., Winescape: Local Reinhabitation Narratives (The Case of Zielona Góra), „Porównania” 2021, nr 2(29), s. 317–335. DOI: https://doi.org/10.14746/por.2021.2.18
Miodunka P., Chłopi południowej Małopolski wobec kryzysów żywnościowych od XVII do poł. XIX wieku, Kraków 2024.
Modi memorandi, [w:] Leksykon kultury pamięci, red. M. Saryusz-Wolska, R. Traba, Warszawa 2014, hasło: „Ciało”.
Morton T., Mroczna ekologia. Ku logice przyszłego współistnienia, przeł. A. Barcz, Warszawa 2023.
Muszyński A., Dom ojców, Wołowiec 2022.
Ogród Chwastowy, https://zzm.krakow.pl/lista-parkow-kieszonkowych/863-park-kieszonkowy-ogrod-chwastowy.html (dostęp: 24.03.2025).
Ong W.J., Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, przeł. J. Japola, Lublin 1992.
Pietraszko S., Krajobraz i kultura, [w:] Krajobrazy. Antologia tekstów, oprac. B. Frydryczak, D. Angutek, Poznań 2014, s. 55–62.
Płaza M., Skoruń, Warszawa 2015.
Poetyki ekocydu. Historia, natura, konflikt, red. A. Ubertowska, D. Korczyńska-Partyka, E. Kuliś, Warszawa 2019.
Rembowska-Płuciennik M., Poetyka intersubiektywności. Kognitywistyczna teoria narracji a proza XX wieku, Toruń 2012. DOI: https://doi.org/10.12775/978-83-231-5669-7
Rembowska-Płuciennik M., W cudzej skórze. Fokalizacja zmysłowa a literackie reprezentacje doświadczeń sensualnych, [w:] Literackie reprezentacje doświadczenia, red. W. Bolecki, E. Nawrocka, Warszawa 2002, s. 51–67.
Roszczynialska M., Historia lokalna w dobie antropocenu. Geopaleontologiczna narracja „Domu ojców” Andrzeja Muszyńskiego, „Białostockie Studia Literaturoznawcze” 2023, nr 23, s. 139–155. DOI: https://doi.org/10.15290/bsl.2023.23.09
Rybicka E., Biopamięć (pomiędzy etnobotaniką a bioregionalizmem), [w:] Regionalizm literacki – historia i pamięć, red. Z. Chojnowski, E. Rybicka, Kraków 2017, s. 484–498.
Rybicka E., Biopolis – przyroda i miasto, „Teksty Drugie” 2018, nr 2, s. 57–74. DOI: https://doi.org/10.18318/td.2018.2.4
Rybicka E., Geopoetyka. Przestrzeń i miejsce we współczesnych teoriach i praktykach literackich, Kraków 2014.
Rybicka E., Krajobraz po transformacji, „Teksty Drugie” 2023, nr 2, s. 203–227. DOI: https://doi.org/10.18318/td.2023.2.12
Salwa M., Ogród w mieście i estetyka ekologiczna, „Kultura i Historia” 2016, nr 30, s. 175–186.
Salwa M., The garden as a new ecological paradigm, „Polish Journal of Landscape Studies” 2024, vol. 4(7), s. 61–74. DOI: https://doi.org/10.14746/pls.2022.4.6
Sensualność w kulturze polskiej, https://sensualnosc.bn.org.pl/ (dostęp: 30.03.2025).
Shusterman R., Somaestetyka i gastronomia. Kilka myśli o sztuce jedzenia, przeł. P. Poniatowska, „Prace Kulturoznawcze” 2017, vol. 21, nr 2, s. 31–32. DOI: https://doi.org/10.19195/0860-6668.21.2.3
Sławek T., Genius loci jako doświadczenie. Prolegomena, [w:] Genius loci. Studia o człowieku w przestrzeni, red. Z. Kadłubek, Katowice 2007, s. 5–27.
Słowik D., Samosiejki, Kraków 2021.
Słownik języka polskiego PWN, hasło: „Krajobraz”, https://sjp.pwn.pl/szukaj/krajobraz.html (dostęp: 11.06.2024).
Solon J., Koncepcja „Ecosystem Services” i jej zastosowania w badaniach ekologiczno-krajobrazowych, [w:] Struktura i funkcjonowanie systemów krajobrazowych: meta-analizy, modele, teorie i ich zastosowania, red. T.J. Chmielewski, Lublin 2008, s. 25–44 (Problemy Ekologii Krajobrazu, t. 21).
Straczuk J., “I still remember this taste”. Senses and emotions in perceiving cultural change, „Etnografia Polska” 2020, nr 64(1–2), s. 107–124. DOI: https://doi.org/10.23858/EP64.2020.005
Sulima R., Między rajem a śmietnikiem. Smutek warzywnych ogródków, [w:] idem, Antropologia codzienności, Kraków 2000.
Sutton D., Taste, Emotion and Memory, [w:] The Taste Culture Reader: Experiencing Food and Drink, red. C. Korsmeyer, Oxford – New York 2005.
Trubek A., The Taste of Place. A cultural journey into Terroir, Berkeley 2008.
Tsing Lowenhaupt A., Grzyb u kresu świata. O możliwościach życia na ruinach kapitalizmu, przeł. i oprac. nauk. M. Rogowska-Stangret, A. Ross, J. Grygieńć, Toruń 2024.
Wieczorkiewicz A., Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Kraków 2008.
Wilczyńska E., Zapach wsi – proza chłopska, https://sensualnosc.bn.org.pl (dostęp: 24.03.2025).
Zakrzewski P., Nie ma jak działka, czyli narodowe hobby Polaków, https://culture.pl/pl/artykul/nie-ma-jak-dzialka-czyli-narodowe-hobby-polakow (dostęp: 20.03.2025).
Zheng Z.-W., Chou R.-J., The impact and future of edible landscapes on sustainable urban development: A systematic review of the literature, „Urban Forestry & Urban Greening” 2023, vol. 84, June (dostęp: 11.06.2024). DOI: https://doi.org/10.1016/j.ufug.2023.127930
Żółkoś M., Fikcje antropocenu. Literatura XXI wieku wobec katastrofy klimatycznej, „Jednak Książki” 2022, nr 2(15), s. 5–21. DOI: https://doi.org/10.26881/jk.2022.15.01
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Magdalena Roszczynialska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy
Autorzy tekstów przyjętych do publikacji w czasopiśmie „Przestrzeniach Teorii” są zobowiązani do wypełnienia, podpisania i odesłania na adres redakcji umowy o udzielenie nieodpłatnej licencji do utworów, z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC.
Zgodnie z umową, autorzy tekstów opublikowanych w czasopiśmie „Przestrzeniach Teorii” udzielają Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji oraz zezwalą na użycie sublicencji Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0).
Autorzy zachowują prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem.
Autorzy, którzy wykorzystują w swoim tekście cudze utwory (np. ilustracje, fotografie) proszeni są o dostarczenie do redakcji czasopisma zgodę na publikację od uprawnionych podmiotów.
Użytkownicy
Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych po 2015 roku „Przestrzeniach Teorii” tylko w calach niekomercyjnych, pod następującymi warunkami:
- uznanie autorstwa - obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem, informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;
- bez tworzenia utworów zależnych - utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.
Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2015 r. prawa autorskie są zastrzeżone.
Inne
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).