Pressto.

Nagłowek strony

Droga do Raciborza: grabież bibliotek i archiwów Europy przez Sztab Operacyjny Rosenberga (Einsatzstab Rechsleiter Rosenberg) (przeł. Tomasz Olszewski)

Patricia Kennedy Grimsted

DOI: https://doi.org/10.14746/b.2010.14.17

Abstrakt


Historia rabunku dóbr kultury dokonanego przez nazistów podczas II wojny światowej, późniejsze losy i lokalizacja zbiorów, a także powojenne zabiegi o ich odzyskanie do dziś nie zostały w wystarczającym stopniu zbadane naukowo. Niniejsza praca omawia działanie i strukturę jednej z głównych niemieckich agencji powołanych do zarządzania zorganizowaną grabieżą – Sztabu Operacyjnego Rosenberga (Einsatzstab Rechisleiter Rosenberg – ERR). Skupia się na konfiskatach przeprowadzanych w bibliotekach i archiwach, odtwarza przemieszczanie zagrabionego materiału, ujawnia przy tym nowe materiały źródłowe oraz identyfikuje zbiory, które nie zostały po wojnie zwrócone prawowitym właścicielom. Przede wszystkim zwrócono uwagę na materiały, które pod koniec wojny znalazły się w mało znanym centrum badań i w bibliotece ERR w Raciborzu (niem. Ratibor), gdzie Niemcy zdołali przetransportować ponad dwa miliony książek.

Słowa kluczowe


wojna światowa 1939-1945; rabunek archiwów i dóbr kultury; Sztab Operacyjny Rosenberga (ERR); Alfred Rosenberg; Racibórz

Pełny tekst:

Bibliografia


New Clues Regarding Nazi Archival and Library Plunder: The ERR Ratibor Center and the RSHA VII Amt Operations in Silesia, w: The Return of Looted Collections (1946-1996). An Unfinished Chapter: Proceedings of an International Symposium to Mark the 50th Anniversary of the Return of Dutch Collections from Germany, red. F.J. Hoogewoud, E.P. Kwaadgras et al., Amsterdam 1997.

The Faustian Bargain: The Art World in Nazi Germany, New York 2000.

Aalders G. w: Nazi Looting: The Plunder of Dutch Jewry during the Second World War, przeł. A. Pomerans, E. Pomerans, Oxford–New York 2004

„Abschlussbericht über die Tätigkeit des Sonderkommandos Rosenberg in Griechenland” (Ateny, 15.11.1941), BAB 30/75.

Akinsza K., Kozłow G., Hochfield S., Beautiful Loot: The Soviet Plunder of Europe’s Art Treasures, New York 1995.

Anja Heuss porównuje grabież we Francji i Związku Radzieckim w: Kunst- und Kulturgutraub: Eine vergleichende Studie zur Besatzungspolitik der Nationalsozialisten in Frankreich und der Sowjetunion, Heidelberg 2000.

Art as Politics in the Third Reich, Chapel Hill 1996.

Billig J., Alfred Rosenberg dans l’action idéologique, politique et administrative du Reich hitlérien: Inventaire commenté de la collection de documents conservés au C.D.J.C. provenant des archives du Reichsleiter et Ministre A. Rosenberg, Paris 1963.

Boitsowyj M.A. ,Vasilewa T.A., Kartoteka „Z” Operativnogo shtaba „Reikhsliaiter Rozenberg”: Tsennosti kul’tury na okkupirovannykh territoriiakh Rossii, Ukrainy i Belorossii, 1941-1942, Moscow 1998.

Bollmus R. , Das Amt Rosenberg und seine Gegner: Studien zum Machtkampf im Nationalsozialistichen Herrschaftssystem, Stuttgart 1970.

Burleigh M., Germany Turns Eastwards: A Study of Ostforschung in the Third Reich, Cambridge 1988.

Camphausen G. , Die wissenschaftliche historische Russlandforschung im Dritten Reich 1933-1945, Frankfurt 1990.

Cecil R., The Myth of the Master Race: Alfred Rosenberg and Nazi Ideology, London 1972.

Collins D.E., Rothfeder H.P., The Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg and the Looting of Jewish and Masonic Libraries during World War II, „Journal of Library History” 18, zima 1983.

Dr Hans Maier, ERR Sonderkommando Italien, „Monatsbericht Dezember 1943” (21.01.1944), BAB, NS 30/32 (kopie wykonane z filmu).

Dubrovina L.A., Małolietowa N.I. , Fond ‘Reichkomisara Ukraďny (1941-1944) u CDAWO Ukraďny: Ohliad dokumentiv z istoriď bibliotek periodu natsists’koď okupatsiď Kyiva, w: rkhivoznavstvo. Arkheografiia. Dzhereloznavstvo: Mizhvidomchyi zbirnyk naukovykh prats’, t. 4: Studiď na poshanu Ruslana Pyroha, red. H.W. Boriak et al., Kijów 2001.

Dubyk M.H., Schema spraw Krajowoho uprawlinnia arkhivamy, bibliotekamy ta muzeiamy pri Reikhskomisariati Ukraďny (1944 r.), „Archiwy Ukraďny” 1-3, 1995.

Ennen E., Sehr verehrter, lieber Herr Wunder! (Laudatio Gerd Wunder), Schwä-bisch Hall 1983.

ERR-Belgien, „Übersicht über die Artbeitsverhaben der Arbeitsgruppe Belgien in zeitlicher Reihenfolge” (bez daty) [marzec 1943], CDAWO, 3676/1/164, teczki 53-66. ERR–Liste des collections juives spoliées et transportées en Allemagne (1940-1943), w: Les biens des victimes des persécutions anti-juives en Belgique: Spoliation, rétablissement des droits, résultats de la Commission d’étude [ANNEXES]. Rapport final de la Commission d’étude sur le sort des biens des membres de la Communauté juive de Belgique spoliés ou délaissés pendant la guerre 19401945, [Bruksela] 2001, Annexe 5.

Europas Schicksal im Osten: 12 Vorträge der vierten Reichsarbeitstagung der Dienststelle für Schrifttumspflege bei dem Beauftragten des Führers für die gesamte geistige und weltanschauliche Erziehung der NSDAP und der Reichsstelle zur Förderung des deutschen Schrifttums, red. H. Hagemeyer, przy udziale G. Leibbrandta, B. Payra, Breslau 1938 i 1939.

Frankreich ERR-HAG, Gesamtaufstellung der bisher vom Arbeitsgebiet Paris verpackten Büchereien (Paryż, 23.03.1941).

German Scholars and Ethnic Cleansing, 1920-1945, red. M. Fahlbusch, I. Haar, Oxford 2004.

Grimsted P.K., Dwukrotnie zrabowane i nadal z dala od ojczyzny. Losy trzech bibliotek słowiańskich przejętych przez nazistów w Paryżu, „Archeion” 106, 2003 (2005).

Grimsted P.K., The Odyssey of the Petliura Library and the Records of the Ukrainian National Republic (UNR) during World War II [cz. 1], „Harvard Ukrainian Studies” 22, 1999.

Grimsted P.K., The Return of the Smolensk Archive, red. M. Tax Choldin, J. Geniewa, oraz P.K. Grimsted, Moskwa 2005.

Grimsted P.K., The Road to Minsk for Western Trophy Books, „Libraries and Culture” 30, 2004, nr 4.

Grimsted P.K., Trophies of War and Empire: The Archival Heritage of Ukraine, World War II, and the International Politics of Restitution, Cambridge 2001.

Grimsted P.K., Twice Plundered or ‘Twice Saved’? Identifying Russia’s ‘Trophy’ Archives and the Loot of the Reichssicherheitshauptamt, „Holocaust and Genocide Studies” 15, 2001, nr 2.

Grimsted P.K., Twice Plundered, but Still Not Home from the War: The Fate of Three Slavic Libraries Confiscated by the Nazis from Paris, „Solanus” 16, 2002.

Hans Muchow (szef ERR w Belgii) do ERR Ratibor (Bruksela, 23.03.1944), z listami uzupełniającymi, „Beantwortung der Eilanfrage aus Ratibor” (Bruksela, 24.03.1944), BAB NS 30/56.

Hoogewoud F.J., Die späte lines jüdischer Büches aus Hungen über Hannover nach Rom, w: Jüdischer Buchbesitz als Raubgut, Frankfurt 2005.

Hunink M., De papieren van de revolutie: Het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiendenis, 1935-1947, Amsterdam 1986.

Instrukcje przekazane Rosenbergowi przez M. Bormanna w zbiorach dotyczących Rosenberga w CDJC, CXLIII-258.

„Jahresbericht 1943/1944 der Arbeitsgruppe Südosten”, podpisane dr. [Günther] Kraft (Belgrad, 29.02.1944), YIVO, RG 215 (zbiory berlińskie), teczka OccE5g-4.

Knyszewskij P., Dobycza: Tainy germanskikh reparatsii, Moscow 1992.

Korespondencja Maiera z Gerigkiem (kwiecień-sierpień 1944) w BAB, NS 30/63.

Kuperminc J.C., Looted French Jewish Archives: The Case of the Library and Archives of the Alliance Israélite Universelle, w: Return from Russia: Nazi Archival Plunder in Western Europe and Recent Restitution, red. P.K. Grimsted, F.J. Hoogewoud, Leicester 2005.

Le pillage par les Allemands des oeuvres d’art et des bibliothčques appartenant ŕ des juifs en France: Recueil de documents, red. J. Cassou, Paris 1947.

Leibbrandt G., Jüdische weltpolitik in selbstzeugnissen, wprowadzenie R.A. Rosenberg, Munich 1938.

Liechtenhan F.D., Barkovets A.I. (ówczesny zastępca dyrektora GA RF), Le Grand Pillage: Du butin des nazis aux trophées des Soviétiques, Rennes 1998).

Listy Sonderstaba do dr. Gerigka (Florencja i Werona, maj, czerwiec 1944).

Lust J. ,Vermote M., „Papieren Bitte!” The Confiscation and Restitution of Belgian Archives and Libraries (1940-2002), w: Return from Russia: Nazi Archival Plunder in Western Europe and Recent Restitution, red. P.K. Grimsted, F.J. Hoogewoud, Leicester 2005.

Lust J. De Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg en de bibliotheekroof in België (1940-1943), Brussels 2000.

Manasse P., Verschleppte Archive und Bibliotheken: Die Tätigkeiten des Einsatzstabes Rosenberg während des Zweiten Weltkrieges, przeł. G.A. Pippig, St. Ingbert 1997, w oryginale Verdwenen archieven en bibliotheken, Haga 1995.

Moskaus aufmarsch gegen Europa, Monachium 1938 i 1939.

Nazi Archival Plunder in Western Europe and Recent Restitution, red. P.K. Grimsted, F.J. Hoogewoud, Leicester 2005.

Nazi Conspiracy and Aggression. Office of United States Chief of Counsel for Prosecution of Axis Criminality, t. 2, Washington 1946.

Nicholas L., The Rape of Eurs.opa: The Fate of Europe’s Treasures in the Third Reich and the Second World War, New York 1994.

Notatka służbowa podpisana przez Antona (Belgrad, 28.04.1944) do Hauptabteilung II (Ratibor) z dołączoną listą materiału przesłanego w skrzyniach do Raciborza, BAB, NS 30/32.

OSS, Art Looting Investigatory Unit, Consolidated Interrogation Report no. 1 (J.S. Plaut): „Activity of the ERR in France” (15.08.1945), odbitka.

OSS, Consolidated Interrogation Report, no.1: „Activity of the ERR in France”(15.08.1945).

Pezechkian J., La Möbelak­tion (1940-1963), http://www.combuysse.fgov.be/mobelaktion.html#topwet (Bruksela,4.09.2000).

Poste L.I., Books Go Home from the Wars, „Library Journal” 73, 1948, nr 21.

Pugliese S., Bloodless Torture: The Books of the Roman Ghetto under Nazi Occupation, „Libraries and Culture” 34, 1999, nr 3.

Répertoire des biens spoliés en France durant la guerre 1939-1945, wydany przez Commandement en chef français en Allemagne, Groupe français du conseil de contrôle, Division des réparations et restitutions, Bureau central des restitutions, t. 7: Archives, manuscrits et livres rares, Berlin 1948.

Return from Russia: Nazi Archival Plunder in Western Europe and Recent Restitution, red. P.K. Grimsted, F.J. Hoogewoud, Leicester 2005.

Rosenberg A., Pest in Russland! Der Bolschewismus, seine Häupter, Handlanger und Opfer, Monachium 1922.

Roth K.H., The International Institute of Social History as a Pawn of Nazi Social Research: New Documents on the History of the IISH during German Occupation Rule from 1940 to 1944, „International Review of Social History” 34, 1989.

Rothfedera H.P., A Study of Alfred Rosenberg’s Organization for Nationalist Socialist Ideology, University of Michigan 1963.

Schmaltz E.J. , Sinner S.D., The Nazi Ethnographic Research of Georg Leibbrandt and Karl Stumpp in Ukraine, and Its North American Legacy, „Holocaust and Genocide Studies” 14, 2000, nr 1.

Sotsial’naja istoriia. Jezegodnik 2004, Moskwa 2005.

Spoils of War: The Soviet Union’s Hidden Art Treasures, „ARTNews” kwiecień 1991.

Sprawozdania Sonderstab Musik napisane przez dr. [Maxa] Ungera (Quito koło Werony, 10.12.1943 oraz Werona, 3.06.1944).

Sprawozdanie Associated Press Ancient book turned to Rome’s Jewish community, „Jerusalem Post”, 23.05.2005.

Starr J., Jewish Cultural Property under Nazi Control, „Jewish Social Studies” 12, styczeń 1950.

[Schirmer], Sprawozdanie na temat działalności Einsatzstab, w: Nazi Conspiracy and Aggression. Office of United States Chief of Counsel for Prosecution of Axis Criminality, t. 3, Washington 1946.

The Confiscation of Jewish Books in Salonika in the Holocaust, w: The Holocaust and the Book: Destruction and Preservation, red. J. Rose, Amherst 2001.

The Fate of Ukrainian Cultural Treasures during World War II: Archives, Libraries, and Museums under the Third Reich, „Jahrbücher für Geschichte Osteuropas” 39, 1991, nr 1.

The Odyssey of the „Smolensk Archive”: Plundered Communist Records for the Service of Anti-Communism, Pittsburgh 1995.

The Russian Roots of Nazism: The Influence of White Émigrés on the Making of National Socialism, New York 2005.

The Soviets’ War Treasures: A Growing Controversy, „ARTNews” wrzesień 1991.

The Spoils of War: World War II and Its Aftermath: The Loss, Reappearance, and Recovery of Cultural Property, red. E. Simpson, New York 1997.

Tłumaczenie angielskie: Report on the Activities of the Einsatzstab of the Bureau of the Reichsleiter Rosenberg in the Occupied Western Territories and the Netherlands, Working Group Netherlands, w: Nazi Conspiracy and Aggression. Office of United States Chief of Counsel for Prosecution of Axis Criminality, t. 3, Washington 1946.

Vries W. de, Sonderstab Musik: Music Confiscations by the Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg under the Nazi Occupation of Western Europe, Amsterdam 1996.

Weinreich M. , Hitler’s Professors: The Part of Scholarship in Germany’s Crimes against the Jewish People, New Haven 1999.

Wunder D., Gerd Wunder, w: Festschrift für Gerd Wunder, Schwäbisch Hall 1974.

Wunder do Militärbefehlshaber in Frankreich (2.05.1941).

Yeide N.H.,Akinsza K., Walsh A.L., The AAM Guide to Provenance Research, Washington 2001.

Zinich M.S., Dejatelnost’ Operatiwnogo sztaba A. Rozenberga po wywozu kulturnych cennostej iz SSSR, „Otczestwennaja istorija” 4, 1999.

Zinich M.S., Pokhishchennye sokrovishcha: Vyvoz natsistami rossiiskikh kul’turnykh tsennostei, Moscow 2003.

PRESSto2AMUR - export

Statystyki

Abstrakt - 233 PDF - 192

Altmetric

Refbacks

  • There are currently no refbacks.




Copyright (c) 2015



Biblioteka: ISSN (Print): 1506-3615 ISSN (Online): 2391-5838