Słowa kluczowe
otwarty dostęp
repozytoria instytucjonalne
polityka otwartości
komunikacja naukowa
badanie
Jak cytować
Liczba wyświetleń: 53
Liczba pobrań: 40
Abstrakt
Streszczenie. Celem artykułu jest analiza roli preprintów w politykach otwartości uczelni wyższych w Polsce i ich obecności w repozytoriach instytucjonalnych. Metody: W pracy przedstawiono wyniki badań ankietowych i analizę zawartości wybranych polskich repozytoriów uczelnianych. Dane źródłowe zostały pozyskane z ankiet wypełnionych przez przedstawicieli 33 bibliotek akademickich, przeglądu zawartości 59 repozytoriów instytucjonalnych oraz eksploracji preprintów i ich powiązań z publikacjami naukowymi. Zastosowane metody badawcze obejmowały przegląd repozytoriów i ankietę online. Omówienie znaczenia preprintów w globalnym systemie komunikacji naukowej stanowiło kontekst dla interpretacji uzyskanych danych. Wnioski: Wyniki wskazują na to, że preprinty są wciąż marginalnym elementem polityk otwartości w polskich instytucjach akademickich, a ich obecność w repozytoriach jest ograniczona. Zidentyfikowano również niską świadomość potencjalnych korzyści wynikających z publikowania preprintów oraz bariery natury formalnej i organizacyjnej. W konkluzji wskazano na potrzebę wypracowania spójnych zasad dotyczących preprintów w politykach otwartości uczelni, lepszego dostosowania repozytoriów do deponowania i udostępniania preprintów, a także konieczność rozwoju wsparcia i szkoleń dla środowiska akademickiego.
Bibliografia
Analiza stanu otwartej nauki w Polsce. Raport końcowy, Warszawa: Ośrodek Przetwarzania Informacji – Państwowy Instytut Badawczy 2023, https://radon.nauka.gov.pl/analizy/analiza-stanu-otwartej-nauki-w-Polsce [dostęp: 23.02.2025].
Chaleplioglou A., Koulouris A., Preprint paper platforms in the academic scholarly communication environment, „Journal of Librarianship and Information Science” 2023, t. 55, nr 1, s. 43–56. DOI: https://doi.org/10.1177/09610006211058908
Chiarelli A., Johnson R., Pinfield S., Richens E., Preprints and scholarly communication: An exploratory qualitative study of adoption, practices, drivers and barriers [version 2; peer review: 3 approved, 1 approved with reservations], „F1000 Research” 2019, 8, 971. DOI: https://doi.org/10.12688/f1000research.19619.2
Fleerackers A., Ratcliff C.L., Wicke R., King A. J., Jensen J. D., Public understanding of preprints: How audiences make sense of unreviewed research in the news, „Public Understanding of Science” 2025, t. 34, nr 2, s. 154–171. DOI: https://doi.org/10.1177/09636625241268881
Glymour M.M., Charpignon M.L., Chen Y.H., Kiang, M.V., Counterpoint: Preprints and the future of scientific publishing – in favor of relevance, „American Journal of Epidemiology” 2023, t. 192, nr 7, s. 1043–1046. DOI: https://doi.org/10.1093/aje/kwad052
Klein M., Broadwell P., Farb S.E., Grappone T., Comparing published scientific journal articles to their pre-print versions, „International Journal on Digital Libraries” 2019, t. 20, s. 335–350. DOI: https://doi.org/10.1007/s00799-018-0234-1
Levchenko M., Parkin M., McEntyre J., Harrison M., Enabling preprint discovery, evaluation, and analysis with Europe PMC, „PLOS One” 2024, t. 19, nr 9, e0303005. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0303005
Ministerstwo Edukacji i Nauki, Polityka Naukowa Państwa, Warszawa 2022, https://www.gov.pl/attachment/c47d37f9-eaab-4701-adce-84cf7585013e [dostęp: 23.02.2025].
Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Kierunki rozwoju otwartego dostępu do publikacji i wyników badań naukowych w Polsce, https://www.gov.pl/documents/1068557/1069061/20180413_Kierunki_rozwoju_OD_wersja_ostateczna.pdf [dostęp: 23.02.2025].
Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Wykaz uczelni publicznych nadzorowanych przez ministra właściwego ds. szkolnictwa wyższego i nauki – publiczne uczelnie akademickie, https://www.gov.pl/web/nauka/wykaz-uczelni-publicznychnadzorowanych-przez-ministra-wlasciwego-ds-szkolnictwa-wyzszego-i-naukipubliczne-uczelnie-akademickie [dostęp: 18.02.2025].
NCN, Instrukcja: otwarty dostęp do publikacji. Polityka NCN dotycząca otwartego dostępu do publikacji wraz ze zmianami wprowadzonymi pismami Dyrektora NCN z 11.10.2023 r. oraz 30.09.2024 r. Wersja 2.0, 2023, https://ncn.gov.pl/sites/default/files/pliki/2024_12_instrukcja_open_access_NCN.pdf [dostęp: 17.12.2024].
Podsiadły-Natorska E., Odróżniania najlepszych publikacji naukowych od słabych można się nauczyć, „Świat Lekarza”, 4 lipca 2024, https://swiatlekarza.pl/jak-rozpoznac-wartosciowa-publikacje-naukowa/ [dostęp: 28.05.2025].
Ramírez-Castañeda V., Disadvantages in preparing and publishing scientific papers caused by the dominance of the English language in science: The case of Colombian researchers in biological sciences, „PLOS One” 2020, t. 15, nr 9, e0238372. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0238372
Smart P., The evolution, benefits, and challenges of preprints and their interaction with journals, „Science Editing” 2022, t. 9, nr 1, s. 79–84. DOI: https://doi.org/10.6087/kcse.269
Święćkowska T., Autor i jego funkcje w komunikacji naukowej, w: Nauka o informacji w okresie zmian, red. B. Sosińska-Kalata, Warszawa: SBP 2014. https://www.researchgate.net/publication/286186285_Autor_i_jego_funkcje_w_komunikacji_naukowej
Wingen T., Berkessel J.B., Dohle S., Caution, preprint! Brief explanations allow nonscientists to differentiate between preprints and peer-reviewed journal articles, „Advances in Methods and Practices in Psychological Science” 2022, t. 5, nr 1. DOI: https://doi.org/10.1177/25152459211070559
Zarządzenie nr 39/2025 Dyrektora Narodowego Centrum Nauki w sprawie polityki publikowania w otwartym dostępie wyników badań stanowiących efekty realizacji projektów badawczych, staży, stypendiów naukowych, działań naukowych i komponentów badawczych z dnia 26.06.2025, https://ncn.gov.pl/sites/default/files/pliki/zarzadzenia-dyrektora/zarzadzenieDyr-39_2025.pdf [dostęp: 22.07.2025].
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Dorota Wierzbicka-Próchniak, Ewelina Pisarek, Agnieszka Zawadzka, Grzegorz Szczypa
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
Utwory opublikowane w czasopiśmie Biblioteka, na platformie Pressto należącej do Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu od 2015 roku są udostępniane na
licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
Tym samym wszyscy zainteresowani są uprawnieni do korzystania z utworów opublikowanych po 2015 roku pod następującymi warunkami:
- uznania autorstwa czyli obowiązek podania wraz z rozpowszechnianym utworem informacji o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, doi) oraz samej licencji
- na tych samych warunkach — remiksując utwór, przetwarzając go lub tworząc na jego podstawie, należy swoje dzieło rozpowszechniać na tej samej licencji, co oryginał.
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).
Autor zachowuje prawa majątkowe, ale udziela zgody Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na wykorzystanie dzieła. Autorzy tekstów zakwalifikowanych do publikacji proszeni są o wypełnienie podpisanie i przesłanie umowy.
Jeżeli autor artykułu nie jest przekonany, że może wykorzystywać cudze utwory (np. ilustracje, fotografie, tabele) w ramach cytatu we własnej tekście musi dostarczyć do redakcji czasopisma zgodę od uprawnionych podmiotów.
Prawa są zastrzeżone do wszystkich tekstów opublikowanych przed rokiem 2015.