“Write letters at every opportunity” – correspondence as a source for researching Old Polish educational journeys
DOI:
https://doi.org/10.14746/bhw.2025.50.3Keywords:
correspondence, educational journey, Old Polish education, school, abroadAbstract
One of the most valuable and richest sources of information about Old Polish education is
correspondence. The upbringing of the younger generation has always been considered important
from the point of view of the individual, the family, society and the state, hence these issues were
given a lot of attention in epistolary sources, both private and official. The plenitude of such sources,
their diverse subject matter and the specific nature of this form of communication mean that they can
serve as a basis for reconstructing various aspects of Old Polish educational journeys.
The archival collections contain many letters written in connection with this type of education. They
address issues related to various aspects of living abroad, studying or educational travel. Many
people were involved in such trips, writing letters on topics important in the context of the journey.
We therefore have letters from trips to domestic schools, journeys to foreign countries, written by
travelling young people, their guardians and letters sent from home by parents, and finally letters
from strangers who were interested in the affairs of young travellers.
Downloads
References
Źródła
Biblioteka Wróblewskich, F-13-4006. Centralne Archiwum Historyczne we Lwowie, fond 181, op. 476.
Fredro A.M., Rodzic synowi Jerzemu Bogusławowi Fredro, który zamierza udać się po naukę do Akademii Krakowskiej, zaleca metodę oraz regułę, którymi ma się kierować podczas dwuletnich studiów, w: Ojcowskie synom przestrogi. Instrukcje rodzicielskie (XVI–XVII w.), wstępem i objaśn. opatrzyły D. Żołądź-Strzelczyk i M.E. Kowalczyk, Wrocław 2017, s. 371–380.
Jabłonowski S.J., Kopia instrukcyjej napisanej własną ręką Jaśnie Wielmożnego Jmci Pana Stanisława Jabłonowie Jabłonowskiego wojewody i generała ziem ruskich, hetmana polnego koronnego wielkiej ekspektatywy synom Jaśnie Wielmożnym Ich Mciom Panom Janowi i Aleksandrowi Jabłonowskim na peregrynacyją do cudzych krajów danej, w: Ojcowskie synom przestrogi. Instrukcje rodzicielskie (XVI–XVII w.), wstępem i objaśn. opatrzyły D. Żołądź-Strzelczyk i M.E. Kowalczyk, Wrocław 2017 s. 473–481.
Jasia Ługowskiego podróże do szkół w cudzych krajach 1639–1643, oprac. i wstępem poprzedziła K. Muszyńska, Warszawa 1974.
Kossowicz J.M., Diariusz podróży po Europie (1682–1688), oprac., wstęp i koment. A. Markiewicz, Wilanów 2017.
Kuropatnicki E.A., Krótkie napomnienie od kochającego ojca dane ukochanemu synowi swemu Im Panu Józefowi Ksaweremu Kuropatnickiemu przy odjeździe na nauki do konwiktu rzeszowskiego Scholarum Piarum Anno 1776 Die 22 7bris z Tarnowca, w: Przestrogi i nauki dla dzieci. Instrukcje rodzicielskie (XVIII w.), wstępem i objaśn. opatrzyły M.E. Kowalczyk i D. Żołądź--Strzelczyk, Wrocław 2017, s. 301–306.
Listy Kazimierza Nestora ks. Sapiehy w latach 1773, 1774, 1775 i 1776 do matki pisane z podróży za granicą z autografów zbioru J. Kraszewskiego, Wilno 1851.
Listy Krzysztofa Opalińskiego do brata Łukasza 1641–1653, oprac. R. Pollak, Wrocław 1957.
Lubomirski S., Napominania Stanisława Lubomirskiego, wojewody natenczas ruskiego, dane synom, Aleksandrowi i Jerzemu, na naukach w cudzych krajach będącym, w latach 1632–1634, w: Ojcowskie synom przestrogi . Instrukcje rodzicielskie (XVI–XVII w.), wstępem i objaśn. opatrzyły D. Żołądź-Strzelczyk i M.E. Kowalczyk, Wrocław 2017, s. 267–276.
Przyborowski J., Kilka nieznanych listów, „Biblioteka Warszawska” 1895, t. 2, s. 159–161.
Radziwiłł K., Informacyja ode mnie Krzysztofa Radziwiłła księcia na Birżach i Dubinkach, hetmana polnego Wielkiego Księstwa Litewskiego z strony dozoru i ćwiczenia syna mego Janusza dana słudze mojemu urodzonemu panu Adamowi Steck[i]ewiczowi w Lubczu, w: Ojcowskie synom przestrogi . Instrukcje rodzicielskie (XVI–XVII w.), wstępem i objaśn. opatrzyły D. Żołądź-Strzelczyk i M.E. Kowalczyk, Wrocław 2017, s. 198–206.
Radziwiłł K., Informacyja, według której syn mój książę Janusz Radziwił[ł] i słudzy przy nim będący tak w drodze, jako na miejscu postępować sobie mają, w: Ojcowskie synom przestrogi. Instrukcje rodzicielskie (XVI–XVII w.), wstępem i objaśn. opatrzyły D. Żołądź-Strzelczyk i M.E. Kowalczyk, Wrocław 2017, s. 207–233.
Radziwiłł K., List do dworzanina swego, w: E. Kotłubaj, Życie Janusza Radziwiłła, Wilno i Witebsk 1859, s. 233–234.
Radziwiłłowa z Pociejów K., Przestrogi, czyli maksymy J.O. Ks. Jmci z Pociejów Radziwiłłowej, podkomorzynej Wielkiego Księstwa Litewskiego dane synowi swemu jadącemu do Wiednia J.O. Ks. Jmci Jerzemu Radziwiłłowi, podkomorzycowi Wielkiego Księstwa Litewskiego roku 1766, w: Przestrogi i nauki dla dzieci. Instrukcje rodzicielskie (XVIII w.), wstępem i objaśn. opatrzyły M.E. Kowalczyk i D. Żołądź-Strzelczyk, Wrocław 2017, s. 255–267.
Sobieski J., Instrukcyja Jmć Pana Jakuba Sobieskiego wojewody bełskiego, starosty krasnostawskiego, dana Jmć Panu Orchowskiemu, jako dyrektorowi Jmć Pana Marka, Jana Sobieskich, wojewodziców bełskich, gdy ich na studia do Krakowa oddawał, przez punkta pisana, w: Ojcowskie synom przestrogi. Instrukcje rodzicielskie (XVI–XVII w.), wstępem i objaśn. opatrzyły D. Żołądź-Strzelczyk i M.E. Kowalczyk, Wrocław 2017, s. 285–311.
Opracowania
Goszczyński A., Korespondencja jako źródło do badań nad podróżami edukacyjnymi synów Lwa Sapiehy, w: Źródła do dziejów staropolskich podróży edukacyjnych, red. D. Żołądź-Strzelczyk, M.E. Kowalczyk, Wrocław 2017, s. 295–326.
Kicińska U., Listy Kazimierza Młockiego, preceptora młodych Szczuków, jako przykład źródła do badań nad staropolskimi podróżami edukacyjnymi, w: Źródła do dziejów staropolskich podróży edukacyjnych, red. D. Żołądź-Strzelczyk, M.E. Kowalczyk, Wrocław 2017, s. 327-344.
Kucharski A., Rodzinne tradycje magnackiego Grand Tour. Przykład Franciszka i Kazimierza Rzewuskich z lat czterdziestych i sześćdziesiątych XVIII wieku, w: Studia z dziejów edukacji w Rzeczypospolitej Obojga Narodów Korony i Litwy, red. K. Puchowski, J. Orzeł, Wilanów 2019, s. 179–203.
Markiewicz A., Podróże edukacyjne w czasach Jana III Sobieskiego. Peregrinationes Jablonovianae, Warszawa 2011.
Roszak S., Europejska peregrynacja Franciszka Rzewuskiego z lat 1746–1748 w świetle listów do matki, w: Z badań nad historią, oświatą i kulturą. Studia ofiarowane Ryszardowi W. Wołoszyńskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin i czterdziestą piątą pracy naukowej, red. J. Kukulski, Piotrków Trybunalski 2001, s. 411–420.
Tygielski W., Na cóż te koszta i trudy? W jakim celu w XVII wieku wysyłano młodzież szlachecką na zagraniczne studia?, w: W. Tygielski, W podróży po Europie. Studia z dziejów kultury nowożytnej, Warszawa 2019.
Żołądź-Strzelczyk D., Gymnasium Siracoviense, „Sierakowskie Zeszyty Historyczne” 2011, z. 7, s. 17–32.
Żołądź-Strzelczyk D., Nauki Piotra Opalińskiego w świetle listów jego ojca Krzysztofa do brata Łukasza, w: D. Żołądź-Strzelczyk, „Pod każdym względem szlachetne ci daję wychowanie”… Studia z dziejów wychowania szlachty w epoce staropolskiej, Wrocław 2017, s. 117–138.
Żołądź-Strzelczyk D., O przedsięwzięciu peregrynacyjej. Edukacyjne wojaże szlachty z Rzeczypospolitej w świetle instrukcji rodzicielskich, Wilanów 2020.
Żołądź-Strzelczyk D., Szymona Szymonowicza uwagi o podróżowaniu przeznaczone dla Tomasza Zamoyskiego, w: Z prac poznańskich historyków wychowania. Księga poświęcona pamięci Profesora Wiesława Jamrożka w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. M. Brenk, K. Nowak--Kluczyński, Poznań 2024, s. 197–208.
Żołądź-Strzelczyk D., Wiedeńskie nauki podsędkowiczów lubelskich Franciszka i Adama Trembińskich (1765–1768), „Historia Slavorum Occidentis” 44(1), 2025, s. 151–174.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Dorota Żołądź-Strzelczyk

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
Zgodne z normami prawa polskiego.

