Świat we wszystkich swoich częściach… Władysława Aleksandra Łubieńskiego jako źródło do poznania Ameryki Łacińskiej w latach 40. XVIII wieku
DOI:
https://doi.org/10.14746/bhw.2025.50.4Słowa kluczowe:
Latin America, compendium of knowledge, geography, history, colonization, 18th centuryAbstrakt
W.A. Łubieński’s book entitled „The World in All Its Parts” was published in 1740. It is the first
world geography published in Polish. The author included a description of countries and territories
located in Europe, Asia, Africa, North America and South America. The article uses a description of
the Western Hemisphere regarding South and Central America. The description is geographical and
historical in nature. The article is divided into several parts. The introduction discusses the sources
of information about Latin America in the Republic of Poland until the publication of the book by
W.A. Łubieński. Then the author and the motives for writing the book are presented and the source
material is characterized. The last part is a description of Latin America. It is divided into the
following topics: ancient accounts of the existence of an unknown land, the discovery of America,
the location and geographical conditions, fauna and flora, the culture of peoples in the pre- and post
Cumbrian period, the colonization of the West Indies and the system of managing colonies, the
Catholic Church and faith. W.A. Łubieński’s work published in 1740 satisfied the inner curiosity and
the need for science. This work was the basis for fundamental changes in Polish science, education,
periodicals, printing of textbooks and scientific works.
Pobrania
Bibliografia
Starodruki
Bielski M., Kronika wszytkiego swyata na ssesc wyekow, monarchie czterzy rozdzielona, s Kozmografią nową y z rozmaitemi krolestwy tak poganskimi zydowskyemi yako y krzescianskyemi, s Sybillami y proroctwy ich, po polsku pisana s figurami [...] od poczatku aż do [...] 1551 [...] myędzy ktoremi też nasza Polska na ostatku zosobna y est wypisana, 1551.
Possevini A., Bibliotheca selecta, qua agitur de ratione studiorum, Roma 1593.
Marcin z Urzędowa, Herbarz Polski to jest o przyrodzeniu ziół i drzew rozmaitych i inszych rzeczy do lekarstw należących księgi dwoje, Kraków 1595. Dostępne w: https://polona.pl/item--view/0b2a83ba-4a36-4069-96bc-b4c1468573a8?page=4 [dostęp: 22.11.2024].
O rozszerzeniu wiary s. chrześcijańskiej katolickiej w Ameryce na Nowym świecie, zwłaszcza w królestwie Peru, opisanie krótkie księdza Jakuba Torres Societatis Iesu, prokuratora prowincji Peru, gdzie się też przypominają niektóre osobliwe i znaczne sprawy lat blisko przeszłych. Na końcu przydany jest List roczny wysp Philippin roku 1600, na polskie z włoskiego przełożone, Kraków 1603.
Syreński Sz., Zielnik Herbarzem z języka łacińskiego zowią. To jest opisanie własne imion, kształtu, przyrodzenia, skutków, y mocy ziół wszelakich drzew, krzewin y korzenia ich, kwiatu, owoców, soków…, zawierającego opisy 765 roślin głównie leczniczych oraz sposoby ich użytkowania, Kraków 1613.
Formankovic J.S., Geographiae compendium succincta meyhodo dispositum […] Kraków 1671, dostępne w: https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/doccontent?id=65981 [dostęp: 26.11.2024].
Naumański J., Geographia novissima albo wielce pożyteczne a przez pytania sporządzone opisanie świata, ziem i miast, z których cztery części świata Europa, Azja, Afryka, Ameryka, geograficznie, fizycznie, politycznie i historycznie objaśnione i illuminowanemi mapami na pożytek kwitnącej młodości wydane [...], Warszawa, 1729.
Kalendarz polityczny i historyczny na rok Pański 1738 po przybyszowym pierwszy, po przystępnym wtóry, zawierayący, rewolucye roczne, lunacye, zaćmienia słońca, ephemerides albo dzieie znacznieysze które się tego dnia trafiły […] zebrane przez X. Jana Poszakowskiego, brak paginacji.
Łubieński W.A., Świat we wszystkich swoich częściach mniejszych i większych, to jest w Europie, Azyi, Afryce y Ameryce w monarchiach, królestwach, xięstwach, prowincjach, wyspach i miastach geograficznie i historycznie określony, Wrocław 1740.
Chmielowski B., Nowe Ateny albo akademia wszelkiej scienicy pełna na różne tytuły, jak na classes podzielona, mądrym dla memoriału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywki erygowana…, t. 1–2, Lwów 1745–1746.
Szaniawski K.P., Geographiae civilis seu historicae synopsis omnibus principis, guae ad perfectum humus artis studium desiderantur, instructa ad usum iuventutis Piarum Scholarium Provinciae Lithuanae ex probatissimus auctoribus excerpta…, Lwów 1748.
Źródła drukowane
Ojcowskie synom przestrogi. Instrukcje rodzicielskie (XVI–XVII w.), wstęp i objaśnienia D. Żołądź--Strzelczyk, M.E. Kowalczyk, Wrocław 2017.
Przestrogi i nauki dla dzieci. Instrukcje rodzicielskie (XVIII w.), wstęp i objaśnienia M.E. Kowalczyk, D. Żołądź-Strzelczyk, Wrocław 2017.
Źródła do dziejów staropolskich podróży edukacyjnych, red. D. Żołądź-Strzelczyk, M.E. Kowalczyk, Wrocław 2017.
Prasa
„Kuryer Polski” 1742, nr 273, 293, 299.
„Kuryer Polski” 1749, nr 646.
„Uprzywilejowane Wiadomości” 1747, nr 552.
Opracowania zwarte
Bailey H.M., Nasarir A.P., Dzieje Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1969.
Bartosiewicz J., Znakomici mężowie polscy w XVIII wieku, t. 2, Petersburg 1856.
Dzieje Ameryki Łacińskiej od schyłku epoki kolonialnej do czasów współczesnych, t. 1, 1750
1870/1880 pod red. T. Łepkowskiego, Warszawa 1977.
Estreicher K., Bibliografia Polska, cz. III, t. X, Lit.L-Łz, Kraków, druk UJ, 1906, s. 445, dostępne w: https://www.estreicher.uj.edu.pl/skany/?dir=dane_indeks|21 [dostęp: 18.11.2024].
Maliszewski K., Obraz świata i Rzeczypospolitej w polskich gazetach rękopiśmiennych z okresu późnego baroku: studium z dziejów kształtowania się i rozpowszechniania sarmackich stereotypów wiedzy i informacji o „theatrum mundi”, Toruń 1990.
Paradowska M., Polacy w Ameryce Południowej, Wrocław 1977.
Parry H.J., Morskie Imperium Hiszpanii, Gdańsk 1983.
Puchowski K., Edukacja historyczno-geograficzna w kolegiach pijarskich i jezuickich w I Rzeczypospolitej. Próba porównania, w: Wkład pijarów do nauki i kultury w Polsce XVII–XIX w., red. I. Stasiewicz-Jasiukowa, Warszawa–Kraków 1993, s. 477–487.
Puchowski K., Jezuickie kolegia szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Gdańsk 2007.
Rok B., Obraz Ameryki w polskim piśmiennictwie geograficznym XVIII wieku, w: Studia z dziejów kultury i mentalności czasów nowożytnych, red. K. Matwijowski, B. Rok, Wrocław 1993, s. 135–146.
Rostworowski E., Władysław Aleksander Łubieński h. Pomian, w: Polski Słownik Biograficzny, dostępne w: https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/wladyslaw-aleksander-lubienski-h-pomian-1703-1767-prymas-polski [dostęp: 23.11.2024].
Staropolskie kompendia wiedzy, red. I.M. Dacka-Górzyńska, J. Partyka, Warszawa 2009.
Studia z dziejów edukacji w Rzeczypospolitej Obojga Narodów Korony i Litwy, red. K. Puchowski, J. Orzeł, Warszawa 2019.
Taraszkiewicz J., Nauczanie historii i geografii w kolegiach pijarskich w Polsce do 1740 roku, w: Wkład pijarów do nauki i kultury w Polsce XVII–XIX w., red. I. Stasiewicz-Jasiukowa, Warszawa–Kraków 1993, s. 469–475.
Tazbir J., Polska sława Krzysztofa Kolumba, Warszawa 1991.
Tazbir J., Rzeczypospolita szlachecka wobec wielkich odkryć, Warszawa 1973.
Wichrowa M., Ks. Benedykt Chmielowski – twórca Nowych Aten jako scriptor rerum mirabilium, w: Świt i zmierzch baroku, red. M. Hanusiewicz, J. Dąbkowski, A. Karpiński, Lublin 2002, s. 475–487.
Wolański F., Podręczniki i kompendia geograficzne w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej Obojga Narodów i ich autorzy w procesie modernizacji, w: Społeczne i kulturowe uwarunkowania edukacji Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku. Materiały z badań, część pierwsza, red. K. Puchowski, wstęp i oprac. J. Orzeł, Warszawa 2017, s. 43–53.
Zaborski S., Cukier, złoto i kawa, Warszawa 1973.
Zemanek A., Szymon Syreński (Syreniusz, Syrennius) (ok. 1540–1611). Przyrodnik, zielnikarz, lekarz, w: Złota Księga Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi, red. A. Zemanek, cz. 1, Biografie uczonych, Kraków 2000, s. 27–36.
Żołądź-Strzelczyk D., O przedsięwzięciu peregrynacyjej. Edukacyjne wojaże szlachty z Rzeczypospolitej w świetle instrukcji podróżnych, Warszawa 2020.
Żołądź-Strzelczyk D., Peregrinatio academica, Poznań 1996.
Żołądź-Strzelczyk D., „Pod każdym względem szlachetne ci daję wychowanie…”. Studia z dziejów wychowania szlachty w epoce staropolskiej, Wrocław 2017.
Artykuły
Orzeł J., Obraz Ameryki Północnej w sylwie Adama Jana Warakomskiego z 1743 roku, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 2022, 10, s. 77–88.
Paszyński W., Ksiądz Benedykt Chmielowski – życie i dzieło Diogenesa firlejowskiego, „Nasza Przeszłość” 2015/2, t. 124, s. 105–136.
Rok B., Zagadnienia ustrojowe w kalendarzach politycznych czasów saskich, „Acta Universitatis Wratislaviennis. Historia” 1981, nr 504, t. 34, s. 39–50.
Tazbir J., Odkrycie Ameryki i konkwista w literaturze staropolskiej, „Etnografia Polska” 1970, z. 2, s. 55–74.
Tazbir J., Polscy przyjaciele i wrogowie konkwistadorów, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1967, t. 12, s. 117–134.
Tazbir J., Zainteresowanie Nowym Światem w miastach Prus Królewskich w XVI–XVII w., „Zapiski Historyczne” 1970, t. 35, z. 3/4, s. 31–46.
Wróblewski R., Podróże jako źródło wiedzy o Ameryce w Polsce doby odrodzenia, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1972, R. 17, s. 63–86
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Anna Szylar

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Zgodne z normami prawa polskiego.

