Word and image educate. A selection of books on patriotic themes from the turn of the 19th and 20th centuries addressed to children
DOI:
https://doi.org/10.14746/bhw.2025.50.7Keywords:
patriotic education, elementary education, second half of the 19th centuryAbstract
The aim of the article is to reconstruct a selection of historical books that were the strict basis for use in the patriotic upbringing of children at the turn of the 19th and 20th centuries in Poland. In shaping patriotic attitudes, especially towards the youngest, the stories learned in specially prepared educational books and the transmission of legends were used. In the second half of century, these topics were popularized by: W.L. Anczyc, W. Bełza, Z. Bukowiecka, M. Ilnicka, A. Gawiński, J. Laskorys, W. Przyborowski, H. Radlińska, Z. Węgierska. The subject of the research does not include books on nature, fairy tales or social topics. The chronological and problem arrangement has been preserved. Elements of the monographic method, document analysis technique and content
analysis method used in qualitative research were used.
Downloads
References
Źródła drukowane
Anczyc W.L., Abecadlnik z historyi polskiej przez Kazimierza Góralczyka [pseud.], Lwów 1869.
Anczyc W.L., Dzieje Polski w dwudziestu czterech obrazkach, Warszawa–Lublin–Łódź–Kraków 1914.
Anczyc W.L., Dzieje Polski w dwudziestu czterech obrazkach skreślił Władysław Ludwik Anczyc, Lwów 1891; wyd. nowe 1898, 1901.
Bełza W., Dla polskich dzieci. Wybór pism wierszem Władysława Bełzy z portretem autora i 8 rycinami, Lwów 1912.
Bełza W., Katechizm polskiego dziecka, wiersze, Lwów 1900.
Bełza W., Królowa korony polskiej. Żywot Najświętszej Maryi Panny, Matki Chrystusa Pana, Lwów 1900.
Bełza W., Święty Mikołaj patron dzieci 6 grudnia, Lwów 1885.
Bełza W., Patron grzecznych dzieci (św. Mikołaj) podarek gwiazdkowy, Złoczów 1890.
Bełza W., Święty Mikołaj, patron dzieci, Lwów 1897.
Bełza W., Zaklęte dzwony legenda z dziejów polskich przez Władysława Bełzę, Lwów 1876.
Bełza W., Zaklęte dzwony legenda z dziejów polskich przez Władysława Bełzę, Lwów 1894.
Bukowiecka Z., Jak Piastowie budowali Polskę, Kraków 1907.
Bukowiecka Z., Jak Polska za Jagiellonów urosła od morza do morza. Opowiadania, Kraków 1909 .
Chełmecki J., O sposobie korzystania z czytania książek, Kraków 1862.
Chęciński J., Opowiadania historyczne dla młodych czytelników przez Jana Chęcińskiego z 10 drzeworytami, Warszawa 1867.
Chęciński J., Opowiadania historyczne dla młodych czytelników przez Jana Chęcińskiego z 10 drzeworytami, Warszawa 1880 i 1882; wyd. 3, Warszawa 1899.
Chmielowski P., Co wychowanie z dziecka zrobić może i powinno. Wskazówki postępowania z dziećmi na doświadczeniu i nauce oparte, Warszawa 1874.
Chrząszczewska J., Legendy, czyli cudowne powieści z dawnych czasów, Warszawa 1900.
Dawni królowie tej ziemi. Treść dziejów polskich dla dzieci opowiedział wierszem Władysław Bełza, Złoczów 1888.
Duchińska S., Królowie w polskich obrazach i pieśniach, Warszawa 1893.
Dygasiński A., Jak się uczyć i jak uczyć innych, Warszawa 1889.
Gawiński A., Lolek Grenadyer [Grenadier]. Czarodziejska historya dla chłopców, 1912.
Grażyńska J., Obrazy i myśli z praktyki wychowania, Warszawa 1917.
Ilnicka M., Czytanie dziecinne ,,Bluszcz” 1872, s. 395.
Ilnicka M., Illustrowany skarbczyk polski historya polska opowiedziana wierszem przez Maryę Ilnicką z dodaniem do każdego panowania prozą wiadomości historycznych przez J.B.W. i muzyki do niektórych Stanisława Moniuszki ozdobiony 45 drzeworytami przedstawiającemi wizerunki królów polskich i 33 rycin z ważniejszych wypadków dziejowych, Nakładem Alexandra Nowoleckiego, Warszawa 1861.
Ilnicka M., Skarbczyk polski krótka popularna historya polska ozdobiona wizerunkami królów i ważniejszych wypadków. Śpiewy historyczne napisała Marya Ilnicka. Wiadomości historyczne, zebr. i ułoż. Fr[anciszek] Rawita [Gawroński], Poznań 1895.
Ilnicka M.. Czytanie rodzinne, „Bluszcz” 1884, nr 40.
Laskorys J., Przygody J.Ch. Paska według pamiętników, Warszawa 1898.
Orsza H., Na ziemi polskiej przed wielu laty, Lwów 1911 .
Przyborowski W., Król Krak i królewna Wanda opowiadanie przedhistoryczne dla młodzieży przez autora Bitwy pod Raszynem z 8-miu obrazkami rysunku Cz. Jankowskiego Warszawa–Kraków 1891, wyd. „nowe” 1901.
Przyborowski W., Myszy króla Popiela, opowiadanie przedhistoryczne przez autora Króla Kraka i królewny Wandy z 6 rycinami, Warszawa–Kraków 1888.
Wasi rówieśnicy 24 obrazki z młodości sławnych ludzi w Polsce z pism najlepszych autorów Władysław Piast [pseud.] z 10 illustr. rys. Wal[erego] Eljasza, Lwów 1885.
Węgierska Z., Legendy historyczne przez Bronisławę Kamińską [pseud.] z 22 rycinami litogr., Poznań 1852.
Opracowania
Bednarz-Grzybek R., Zabawa a wychowanie dziecka w rodzinie na łamach wybranych czasopism warszawskich przełomu XIX i XX wieku, ,,Wychowanie w Rodzinie’’ 2011, nr 2.
Bartnicka K., Wychowanie patriotyczne w szkołach Komisji Edukacji Narodowej, Warszawa 1973.
Bartnik Cz., Idea polskości, Lublin 1990.
Bocheński J.M., Patriotyzm. Męstwo. Prawość żołnierska, Warszawa 1999.
Dolata E., Obraz dzieciństwa galicyjskiego z przełomu XIX i XX wieku, „Kwartalnik Edukacyjny” 2016, nr 3 (86) jesień.
Encyklopedia PWN, t. 3, Warszawa 2001.
Frączek Z., Wstęp do teorii wychowania, Rzeszów 2022.
Jakubiak K., Wychowanie państwowe jako ideologia wychowawcza sanacji. Kształtowanie i upowszechnianie periodycznych wydawnictw społeczno-kulturalnych i pedagogicznych, Bydgoszcz 1994.
Jastrzębski W., Ziółkowski P., Wychowanie patriotyczne Polaków. Przeszłość i teraźniejszość, Bydgoszcz 2021.
Jaworski P., Juśko E., Tradycje patriotyczne wydarzeń lat 1918–1922 w pracy wychowawczej szkół Okręgu Szkolnego Krakowskiego w II Rzeczypospolitej, Toruń 2020.
Juśko E., Niedojadło A., Ideowa rola wychowania religijnego uczniów szkół ludowych autonomicznej Galicji oraz powszechnych II Rzeczypospolitej w Okręgu Szkolnym Krakowskim. Wybrane zagadnienia z problematyki wychowania religijno-moralnego i patriotyczno-narodowego, Toruń 2019.
Juśko E., Niedojadło A., Wartości patriotyczne i narodowe w procesie dydaktyczno-wychowawczym w szkołach powszechnych II Rzeczypospolitej, Rzeszów 2023.
Komza M., Książka ilustrowana świadectwem dumy narodowej w XIX wieku, „Bibliotheca Mundi. Studia bibliologiczne. Literatura. Historia” 2016, 17.
Kulka B., Literatura dla dzieci i młodzieży w edukacji szkolnej z łat 1864–1918, w: W kręgu arcydzieł literatury młodzieżowej. Interpretacje – przekłady – adaptacje, pod red. L. Ludorowskiego, Lublin 1998.
Łobocki M., Teoria wychowania w zarysie, Kraków 2006.
Łobocki M., Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych, Kraków 2009.
Magiera E., Wychowanie państwowe w szkolnictwie powszechnym Drugiej Rzeczypospolitej, Szczecin 2003.
Majorek Cz., Kontakty społeczne w wychowaniu obywatelskim, Warszawa1980.
Nawrot M., Wychowanie patriotyczne w rodzinach polskich na terenie zaboru rosyjskiego w drugiej połowie XIX i początkach wieku XX w świetle pamiętnikarstwa, „Biuletyn Historii Wychowania” 2003, nr 17/18.
Nosek A., Książki polecane i zakazane dla dzieci i młodzieży w poradnikach lekturowych, edukacyjnych oraz krytycznych katalogach rozumowanych z drugiej połowy XIX wieku, „Bibliotheca Mundi. Studia bibliologiczne. Literatura. Historia” 2016, 17.
Pelczar R., Ryś J., Wychowanie narodowe i patriotyczne w polskich szkołach ludowych w Galicji w latach 1772–1918, Rzeszów 2023.
Shils E., Co to jest społeczeństwo obywatelskie?, w: Europa i społeczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, Kraków 1994.
Skrzyniarz R., Dokumenty źródłem analiz i badań biograficznych w pedagogice, „Biografistyka Pedagogiczna” 2018, nr 1.
Szulakiewicz W., Biografistyka i jej miejsce w historiografii edukacyjnej po II wojnie światowej, ,,Biuletyn Historii Wychowania” 2004, nr 19/20.
Tytko M.M., Wychowanie patriotyczne w polskiej tradycji niepodległościowej, w: Pedagogia prewencji, dzieci, młodzież, rodzina, red. J. Zimny, Stalowa Wola 2013.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Anna Boguszewsks
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
Zgodne z normami prawa polskiego.
