Children’s Toys in Unpublished Manuscript Memories from the Kingdom of Poland at the Turn of the 19th and 20th Centuries (from the Collections of the National Library)

Authors

DOI:

https://doi.org/10.14746/bhw.2025.50.8

Keywords:

toys, play, manuscript diaries, Kingdom of Poland, turn of the nineteenth and twentieth centuries

Abstract

The results of the source analyses presented in this article complement the authors’ earlier research on previously unpublished manuscripts from the collections of the National Library, which explore various aspects of childhood and youth in the Kingdom of Poland at the turn of the nineteenth and twentieth centuries. The memoirs of both female and male diarists provide valuable insights into children’s toys and the games associated with them. These accounts offer an important contribution to the existing knowledge of toy history, particularly in identifying the repertoire of toys popular among children from different social backgrounds, including factory-made toys, more common among wealthier children, and handcrafted or improvised toys, which appeared across social groups. Attention is paid to the children’s gender and age, the materials from which the toys were made, the circumstances in which they were received, the places where they were acquired, and the ways in which they were used.

Downloads

Download data is not yet available.

References

Źródła

A . Niepublikowane rękopisy ze zbiorów Biblioteki Narodowej:

Mf. 74825, Dobiecki Zbigniew, Z własnych przeżyć 1898–1944, [t. 1, Z przeżytych lat].

Akc. 8851, Dominko Józef, Opowieść rodzinna .

Akc. 10706, Gryczewski Edward, Wspomnienia z lat 1863–1918 [Wspomnienia z lat ok. 1902-1945] .

Akc. 11431, Janota-Bzowski Tadeusz, Wspomnienia, t. 1.

Akc. 13144, Januszewska Hanna, Hanna Januszewska. Sylwetka; Wspomnienia z lat 1910–1978.

Akc. 13814/1, Leszczyński Józef, Wspomnienia, cz. 1, 1907–1927. Genealogia, lata dziecięce, chłopięce i młodzieńcze.

Mf. 58187, Lewandowski-Dołęga Felicjan, Ścieżka mojego życia.

Akc. 8194/1, Lindorf Zofia, Silva rerum, t. 1, Z opowiadań mojej matki .

Akc. 10574, Małgorzewski Józef, Sercem pisane. Wspomnienia.

Akc. 12730, Medyńska Stefania, Kronika rodu Bolesława i Karoliny z Orzechowskich-Lewandowskich sporządzona w 50. rocznicę śmierci Seniora .

Akc. 12626/1, Tadeusz Rakusa-Suszczewski, Wspomnienia. Kronika życia autora, cz. 1, Lata 1903–1928.

Akc. 17756/64/1, Rankowicz Wojciech, Wspomnienia, t. 1.

Akc. 13199, Skąpska z Murzynowskich Zofia, Wspomnienia 1903–1985.

Akc. 11403, Stankiewiczowa z Zaleskich Irena, Pamiętniki 1902–1918 Ireny Stankiewiczowej.

Akc. 12451, Stępińska Krystyna, Wspomnienia z lat ok. 1915–1945, cz. 1, Upadek Troi – exodus .

Rps 13974 III, Wawrzyńska Wanda Róża z Weltsztaubów, Wspomnienia 1901–1987.

Akc. 13796, Zaremba Józef, Wspomnienia i refleksje, t. 1.

Akc. 12314/1, Zawistowski Jan Maria, Wspomnienia, t . 1 .

Strzemeska J., Weryho M., Wychowanie przedszkolne. Podręcznik dla wychowawców, Warszawa 1895 .

Quick R. H., Reformatorzy wychowania: zasady wychowania nowoczesnego, przeł. J.W. Dawid, Warszawa 1896.

B. Inne:

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego, Warszawa 1916.

Strzemeska J., Weryho M., Wychowanie przedszkolne. Podręcznik dla wychowawców, Warszawa 1895 .

Quick R. H., Reformatorzy wychowania: zasady wychowania nowoczesnego, przeł. J.W. Dawid, Warszawa 1896.

Opracowania

Bołdyrew A., Nawrot-Borowska M., Silva rerum nowoczesnego dzieciństwa. Zalecenia dotyczące przedmiotów w otoczeniu dziecka w polskich poradnikach na początku XX w., „Saeaculum Christianum” 2023, t. 30, nr 1.

Bujak J., Zabawki w Europie. Zarys dziejów – rozwój zainteresowań, Kraków 1988.

Kabacińska-Łuczak K., Nawrot-Borowska M., O zwykłych przedmiotach w niezwykłej codzienności: bożonarodzeniowe zabawki dla dzieci na ziemiach polskich w II połowie XIX i na początku XX wieku, Poznań 2018.

Kabacińska-Łuczak K., Od grzechotki do... – słów kilka o zabawkach dziecięcych, „Studia Edukacyjne” 2010, nr 11.

Kustosz S., Friedrich Froebel. Życie, edukacja, inspiracja, Lublin 2020.

M. Arcta słownik ilustrowany języka polskiego, Warszawa 1916.

Inne

Nawrot-Borowska M., Fabryka rzeczy użytecznych – wskazówki do wykonywania zabawek domowej roboty na łamach „Wieczorów Rodzinnych” z lat 1880–1900, w: Lumen educationis per saecula: refleksje o edukacji i kulturze, red. K. Kabacińska-Łuczak, M. Nowicki, K. Ratajczak, A. Wojewoda, Warszawa, Wydawnictwo DiG, 2025, s. 349–362.

Nawrot-Borowska M., Obrazki z dziejów lalki, w: Z badań nad tradycją polskiej pedagogiki. Księga jubileuszowa dedykowana profesor Danucie Koźmian, t. 2, red. E. Magiera, J. Król, Szczecin 2016 .

Nawrot-Borowska M., W co i czym się bawić? Wskazówki w zakresie organizacji zabaw, wykonywania i wykorzystywania zabawek dziecięcych na ziemiach polskich w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku – wybrane problemy, „Problemy Wczesnej Edukacji” 2022, nr 1 (54).

Nawrot-Borowska M., Wałęga A., Nauczanie domowe na terenie Królestwa Polskiego na przełomie XIX i XX wieku w świetle pamiętników rękopiśmiennych ze zbiorów Biblioteki Narodowej, „Colloquium” 2025, 3 (59), s. 17–33.

Nawrot-Borowska M., Wałęga A., Od kółek samokształceniowych i organizacji młodzieżowych do Polskiej Organizacji Wojskowej – aktywność młodzieży Królestwa Polskiego na początku XX wieku (w świetle wspomnień) (w druku).

Nawrot-Borowska M., Wałęga A., Pamiętniki rękopiśmienne ze zbiorów Biblioteki Narodowej jako źródło do badań nad dzieciństwem w Królestwie Polskim przełomu XIX i XX wieku, „Biografistyka Pedagogiczna” 2023, t. 8, nr 2.

Nawrot-Borowska M., Wałęga A., W cieniu rusyfikacji, strajku szkolnego 1905 r. i I wojny światowej – edukacja na terenie Królestwa Polskiego przełomu XIX i XX wieku w świetle źródeł rękopiśmiennych ze zbiorów Biblioteki Narodowej (wybrane problemy), „Res Historica” 59, 2025, s. 1367–1388.

Nawrot-Borowska M., Wskazówki do samodzielnego wykonywania zabawek z papieru na łamach „Mojego Pisemka” z lat 1902–1915, „Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce” 2018, vol. 13/3, nr 49.

Zabawki dziecięce: wybrane konteksty teoretyczne, badawcze i praktyczne, red. M. Kiełbasa, M. Socha, Nowy Sącz 2019.

Zięzio R., Wokół naczelnej zasady funkcjonalnej w zachowaniach ludycznych, „Zabawy i Zabawki” 1997, nr 3.

Żołądź-Strzelczyk D., Gomułka I., Kabacińska-Łuczak K., Nawrot-Borowska M., Dzieje zabawek dziecięcych na ziemiach polskich do początku XX wieku, Wrocław 2016.

Published

2026-07-21

How to Cite

Nawrot-Borowska, M., & Wałęga, A. (2026). Children’s Toys in Unpublished Manuscript Memories from the Kingdom of Poland at the Turn of the 19th and 20th Centuries (from the Collections of the National Library). Biuletyn Historii Wychowania, (50), 121–138. https://doi.org/10.14746/bhw.2025.50.8

Issue

Section

ARTICLES AND PAPERS