A Breach in Anthropocentrism and Speciesism? Changes in Cultural Consciousness on the Example of the Relationship: Human – Non-human Animal Species in the Second Half of the Nineteenth Century

Main Article Content

Tomasz Sobieraj

Abstract

The article contains an interpretation of selected Polish popular science and cultural texts published in the second half of the nineteenth century. All of them were devoted to the relationship: human – nonhuman animals and the status of the latter in human society. These texts – written by positivists and naturalists – show the changes which European cultural awareness has undergone. They consisted in a gradual abandonment of anthropocentric thinking and speciesism. All the authors protested against inflicting suffering and persecution of animals. Under the influence of Darwin and the development of 19th-century natural science, a breakthrough in the perception of the human condition and its relationship with animals took place. Although not without resistance and difficulties, animals began to be treated as living beings, susceptible to suffering, with a rich mental life. Many scientists and intellectuals began challenging the traditional view of the status of nonhuman animals dominated by anthropocentric stereotypes.

Downloads

Download data is not yet available.

Article Details

How to Cite
Sobieraj, T. (2021). A Breach in Anthropocentrism and Speciesism? Changes in Cultural Consciousness on the Example of the Relationship: Human – Non-human Animal Species in the Second Half of the Nineteenth Century. Porównania, 29(2), 21-40. https://doi.org/10.14746/por.2021.2.2
Section
Articles
Author Biography

Tomasz Sobieraj, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Tomasz Sobieraj – prof. zw.; kierownik Zakładu Literatury Pozytywizmu i Młodej Polski w Instytucie Filologii Polskiej UAM. Historyk literatury i kultury drugiej połowy XIX wieku, badacz powieści, krytyki literackiej i teatralnej oraz związków literatury z przyrodoznawstwem, edytor naukowy. Ostatnie publikacje książkowe:Stanisław Brzozowski. Przybliżenia (2016), Między konwencją a innowacją. Szkice o polskim dramacie i teatrze drugiej połowy XIX i początku XX wieku (2018), Artysta, sztuka i społeczeństwo. Spory i polemiki wokół „Confiteor” Stanisława Przybyszewskiego (2019).

E-mail: lotario@amu.edu.pl, tomas.sob_xl@wp.pl; ORCID: 0000–0002–4563–5574

References

  1. Baratay Éric (2018), Zwierzęcy punkt widzenia. Inna wersja historii, przeł. Paulina Tarasewicz, Wydawnictwo w Podwórku, Gdańsk.
  2. Barcz Anna (2016), Realizm ekologiczny: od ekokrytyki do zookrytyki w literaturze polskiej, „Śląsk” Wydawnictwo Naukowe, Katowice.
  3. Bogacki Feliks (1872), Ze świata wiedzy. O różnicy człowieka od zwierząt, „Przegląd Tygodniowy”, nr 27, s. 212.
  4. Darwin and vivisection, https://tinyurl.com/2vht65da [dostęp: 18.01.2021].
  5. Donaldson Sue, Kymlicka Will (2018), Zoopolis. Teoria polityczna praw zwierząt, przeł. Maria Wańkowicz, Michał Stefański, Oficyna 21, Warszawa.
  6. Du Bois-Reymond Emil (2011), Darwin und Kopernicus. Ein Nachruf , w: tenże, Reden von Emil Du Bois-Reymond, t. 2, red. Sven Dierig, Olms-Weidman, Hildesheim–Zürich–New York (Nachdruck der Ausgabe Leipzig 1912), s. 243–248.
  7. Feller David Allan (2009), Dog fight: Darwin as animal advocate in the antivivisection controversy of 1875, „Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences”, t. 40, s. 265–271.
  8. Głowacki Aleksander (1883), Szkic programu w warunkach obecnego rozwoju społeczeństwa, W Drukarni „Gazety Handlowej”, Warszawa.
  9. Gzyra Dariusz (2015), Speciesism, veganism, carnism… Luki leksykalne jako luki etyczne. W poszukiwaniu niewinnego języka, w: Po humanizmie. Od technokrytyki do animal studies, red. Zuzanna Ładyga, Justyna Włodarczyk, Wydawnictwo Naukowe Katedra, Gdańsk, s. 73–108.
  10. Huxley Thomas Henry (1874), Stanowisko człowieka w przyrodzie. Trzy rozprawy, z niemieckiego przekładu J.W. Carusa spolszczył Stefan Żaryn, Nakładem Redakcji „Przeglądu Tygodniowego”, Warszawa.
  11. Kozłowski Władysław (1884), O samobójstwie zwierząt, „Prawda”, nr 24, s. 282–283, nr 25, s. 293–294.
  12. Lejman Jacek (2008), Ewolucja ludzkiej samowiedzy gatunkowej. Dzieje prób zdefiniowania relacji człowiek – zwierzę, Wydawnictwo UMCS, Lublin.
  13. Mayr Ernst (2011), Filozoficzne podstawy darwinizmu, przeł. P. Łoś, „Przegląd Filozoficzno-Literacki”, nr 2–3, s. 27–35.
  14. Mytych-Forajter Beata (2017), Zwierzęta na zakręcie, IBL PAN, Warszawa.
  15. Piechota Dariusz (2018), Pozytywistów spotkania z naturą. Szkice ekokrytyczne, Wydawnictwo Naukowe Katedra, Gdańsk.
  16. Probucka Dorota (2013), Filozoficzne podstawy idei praw zwierząt, Universitas, Kraków.
  17. Prus Bolesław (1901), Najogólniejsze ideały życiowe, Druk. Tow. Akc. S. Orgelbranda Synów, Warszawa.
  18. Prus Bolesław (1955), Kroniki, t. 4, oprac. Zygmunt Szweykowski, PIW, Warszawa.
  19. Prus Bolesław (1960), Kroniki, t. 11, oprac. Zygmunt Szweykowski, PIW, Warszawa.
  20. Rejchman Bronisław (1882), Teoria Darwina w stosunku do nauki i życia, „Ateneum”, t. 3, z. 8, s. 330–357.
  21. Ryder Richard Dudley (1983), Victims of Science: the Use of Animals in Research, National Anti-Vivisection Society Ltd., London.
  22. Ryder Richard Dudley (2011), Szowinizm gatunkowy w laboratoriach, w: W obronie zwierząt, przeł. Monika Betley, red. Peter Singer, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa, s. 128–151.
  23. Schollenberger Justyna (2010), „Wejść między sforę” – projekt duchowości zwierząt: Mickiewicz – Emerson, „Wiek XIX: Rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewicza”, z. 3, s. 36–49.
  24. Schollenberger Justyna (2020), Stworzenia Darwina. O granicy człowiek-zwierzę, IBL PAN, Warszawa.
  25. Singer Peter (2018), Wyzwolenie zwierząt, przedm. Yuval Noah Harari, przeł. Anna Alichniewicz, Anna Szczęsna, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa.
  26. Stanisławski Emil (2015), Korzenie szowinizmu gatunkowego, w: Emancypacja zwierząt?, red. Eugenia Łoch, Agnieszka Trześniewska, Dariusz Piechota, Lubelskie Towarzystwo Naukowe, Lublin, s. 73–84.
  27. Stefanowska Michalina (1891), Instynkt u zwierząt i ludzi, „Ateneum”, t. 3, z. 1, s. 23–32.
  28. Stefanowska Michalina (1902), Miłość macierzyńska w świecie zwierzęcym, Druk J. Sikorskiego, Warszawa.
  29. Świętochowski Aleksander (1879), Moralność względem zwierząt, „Nowiny”, nr 133, s. 1–2; nr 135, s. 2; nr 137, s. 1; nr 139, s. 1–2; nr 142, s. 1; nr 144, s. 1; nr 146, s. 1.
  30. Świętochowski Aleksander (1965), Woły, w: tenże, Nowele i opowiadania, wybór, oprac. Samuel Sandler, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
  31. Świtek Gabriela (2011), Darwin, darwinizm i kultura wizualna XIX wieku, „Teksty Drugie”, nr 3, s. 64–82.
  32. Świtek Gabriela (2014), Małpiarnia malarza. Darwinizm w twórczości Gabriela von Maxa, „Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewicza”, r. VII (XLIX), s. 311–321.
  33. Tyburski Włodzimierz (2013), Dyscypliny humanistyczne i ekologia, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń.
  34. Wrzosek Adam (1910), Ruch antywiwisekcyjny, Druk W.A. Anczyca i Spółki, Kraków.
  35. Wundt Wilhelm (1873), Wykłady o duszy ludzkiej i zwierzęcej, przekład z niemieckiego, cz. 1, Nakładem A. Dygasińskiego i Małuji, Kraków 1873.