Treść głównego artykułu

Abstrakt

W zbiorach Książnicy Pomorskiej zachowały się zabytkowe edycje prac gdańskiego astronoma Jana Heweliusza (1611–1687). Jedno z dzieł – Machina coelestis – składa się z dwóch tomów, które ukazały się w latach 1673 i 1679. Właśnie druga część tego dzieła została bliżej omówiona w artykule. Już XVIII-wieczni bibliografowie uznawali ją za białego kruka. Współcześnie uchodzi za jeszcze większy zabytek, a to za sprawą tragicznego pożaru, który wybuchł we wrześniu 1679 roku i zniszczył dom Heweliusza, jego obserwatorium z instrumentami, pracownię oraz drukarnię z niemal całym nakładem przechowywanego tam dzieła. Wartość egzemplarza Książnicy Pomorskiej podnosi dodatkowo fakt, że należał on w przeszłości do biblioteki znanego XVII-wiecznego orientalisty – Andreasa Müllera Greiffenhagiusa (1630–1694), który zmarł w Szczecinie i pozostawił tam swój księgozbiór. Autorce artykułu udało się ponadto dotrzeć do zachowanej korespondencji Müllera i Heweliusza, w której jest mowa o tej właśnie książce – historię ciekawego egzemplarza uzupełnia więc głos z epoki.

Słowa kluczowe

Jan Heweliusz Andreas Müller Greiffenhagius Machinae coelestis pars posterior proweniencja zbiory biblioteczne kolekcje prywatne Szczecin respublica litteraria korespondencja nauka nowożytna

Szczegóły artykułu

Biogram autora

Agnieszka Borysowska, Książnica Pomorska im. Stanisława Staszica w Szczecinie

Agnieszka Borysowska, dr hab., Książnica Pomorska im. Stanisława Staszica w Szczecinie

Jak cytować
Borysowska, A. (2020). Listy, uczeni, książki. Machinae coelestis pars posterior Jana Heweliusza z biblioteki Andreasa Müllera Greiffenhagiusa. Biblioteka, (24 (33), 71-99. https://doi.org/10.14746/b.2020.24.3

Bibliografia

  1. Źródła archiwalne
  2. Biblioteka Uniwersytecka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, sygn. Rkp. 3276: D.F. Ebert, Catalogus Systematicus Librorum Bibliothecae aedis Cathedralis Marianae et Regii Gymnasii et academici Sedinensis […], Paleo-Stetini [1780].
  3. Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu, sygn. Rps 1148: Inwentarz i akta Biblioteki Publicznej w Szczecinie: Mariańskiej i Gimnazjum Akademickiego, oprac. J.C.C. Oelrichs, Szczecin 1768.
  4. L’Observatoire de Paris, Bibliothèque, Correspondance de Johannes Hevelius, sygn. C1/1–16.
  5. Staatsbibliothek zu Berlin, Handschriftenabtheilung, Nachlass Oelrichs, sygn. 298 (Kasten 45): Ch. Pyl, Annalen der Ratsschule zu Stettin.
  6. University of Glasgow, Bayer Collection, MS Hunter 299 (U.6.17).
  7. Źródła publikowane
  8. Bayer T.G.S., Museum Sinicum […], t. 1, Petropoli: ex typographia Academiae Imperatoriae, 1730.
  9. Bernoulli J., Reisen durch Brandenburg, Pommern, Preussen, Curland, Russland und Pohlen in den Jahren 1777 und 1779, t. 1: Reise nach Danzig und Beschreibung der Merkwürdigkeiten dieser Stadt, Leipzig: Caspar Fritsch, 1779.
  10. Correspondence and Papers of Edmond Halley, red. E.F. MacPike, Oxford: University Press, 1932.
  11. Doullens G. de, Tabulae Ambianenses seu Theoriae Planetarum [...], Parisiis: apud viduam et Dionysium Thierry, 1658, Książnica Pomorska w Szczecinie (dalej: KP) sygn. XVII.10499.I
  12. Heweliusz J., Cometographia […], Gedani: Auctoris Typis, & Sumptibus, 1668. KP sygn. XVII.3404.II.adl
  13. Heweliusz J., Epistolae IV […], Gedani: Typis Andreae Julii Molleri, 1654. KP sygn. XVII.3406.II.adl
  14. Heweliusz J., Machinae Coelestis pars prior […], Gedani: Auctoris Typis, & Sumptibus, 1673. KP sygn. XVII.3408/1.I
  15. Heweliusz, J., Machinae Coelestis pars posterior […], Gedani: In aedibus Auctoris, ejusg[ue] Typis, & Sumptibus, 1679. KP sygn. XVII.3408/2.I
  16. Heweliusz J., Mercurius in Sole visus […], Gedani: Auctoris Typis et Sumptibus, 1662. KP sygn. XVII.3405.II.adl
  17. Heweliusz J., Selenographia sive Lunae Descriptio [...], Gedani: Typis Hünefeldianis, 1647, KP sygn. XVII.3407.II
  18. Korespondencja Adama Adamandego Kochańskiego SJ (1657–1699), oprac. B. Lisiak SJ przy współpracy L. Grzebienia SJ, Kraków „Ignatianum”: Wydawnictwo WAM, 2005.
  19. Lubieniecki S., Theatrum cometicum […], Amstelodami: typis Danielis Baccamude, 1668.
  20. Olhoff J. E., Excerpta ex litteris illustrium, et clarissimorum virorum, ad nobilissimum […] dn. Johannem Hevelium Cons. Gedanensem perscriptis […], Gedani: Janssonius a Waesbergae, 1683.
  21. Opracowania
  22. Abramowicz D., Heweliusz trafi na aukcję, „Dziennik Bałtycki”, 27 listopada 2008, https://tinyurl.com/cxvhtb9k [dostęp: 10.07.2020].
  23. Bieńkowski T., Dobrzycki J., Staropolski świat nauki, Warszawa: Wydaw. Retro-Art 1998.
  24. Borysowska A., Kultura książki w dawnym Szczecinie. Studia z pogranicza bibliologii i literaturoznawstwa, Szczecin: Książnica Pomorska 2018.
  25. Borysowska A., Powojenne losy szczecińskich księgozbiorów historycznych na przykładzie biblioteki Andreasa Müllera Greiffenhagiusa (1630–1694), w: Księgozbiory rozproszone. Losy księgozbiorów historycznych po II wojnie światowej, red. A. Siuciak, Malbork: Muzeum Zamkowe 2015, s. 95–108.
  26. Borysowska A., Gierke M., Andreas Müller Greiffenhagius (1630–1694) – konterfekt uczonego orientalisty, „Rocznik Chojeński” 2018, s. 93–132.
  27. Brocke B. vom, Jena Friedrich von, „Neue Deutsche Biographie” 1974, t. 10, s. 398–399, https://tinyurl.com/73uddm3k [dostęp: 10.07.2020].
  28. Czerniakowska M., Jan Heweliusz – miłośnik ksiąg, Gdańsk–Pruszcz Gdański: Wydawnictwo Jasne 2012.
  29. Ebert D.F., Historiam Bibliothecae Templi Collegiati B. Mariae enarrans [...] patronos, fautores, collegas, amicos […] invitat […], Stetini: typis H.G. Effenbart [1783].
  30. Grell Ch., Jan Heweliusz i jego czasy, przeł. I. Kraszewski, Warszawa–Gdańsk: Instytut Historii Nauki PAN, PAN Biblioteka Gdańska, ASPRA-JR 2016.
  31. Grzybkowska T., Andrzeja Stecha portrety Heweliusza, „Biuletyn Historii Sztuki” 1974, nr 3, s. 237–252.
  32. Heweliusz Jan. Machinae coelestis pars prior; Gedani (Gdańsk) 1673 i Cometographia. Gdańsk 1668, w: Perły z Lamusa, https://tinyurl.com/5pv5edbk [dostęp: 10.07.2020].
  33. Imańska I., Księgozbiór Jana Heweliusza w świetle katalogu aukcyjnego w 1688 r., „Roczniki Biblioteczne” 2011, s. 69–90.
  34. Imańska I., Per medium auctionis. Aukcje książek w Rzeczypospolitej (XVII–XVIII w.), Toruń, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 2013.
  35. Jasiński M., Korespondencja Jana Heweliusza. Dzieje rękopisów i stan badań, w: De nuptiis philologiae et libri manuscripti czyli co nowego mówią rękopisy. Zbiór studiów, red. A.P. Lew, P. Pludra-Żuk, Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego 2016, s. 213–226.
  36. Johannes Hevelius and His Gdańsk, red. M. Turek, Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe 2013.
  37. Keyes S., The Correspondence of Hevelius at the Paris Observatory, w: Johannes Hevelius and His World. Astronomer, Cartographer, Philosopher and Correspondent, red. R. L. Kremer, J. Włodarczyk, Warsaw: Instytut Historii Nauki PAN 2013, s. 185–200.
  38. Kircher A., Primitiae gnomonicae catoptricae hoc est horologiographiae novae specularis […], Avenione: Piot 1635.
  39. Kircher A., China monumentis qua sacris qua profanis […] illustrata, Amstelodami: apud Joannem Janssonium 1667.
  40. Müller Greiffenhagius A., Excerpta manuscripti cujusdam Turcici, quod de cognitione Dei et hominis ipsius a quodam Azizo Nesephaeo, Tataro, scriptum est […], Coloniae Brandenburgicae: ex officina Georgii Schulzii 1665.
  41. Müller Greiffenhagius A., Hebdomas Observationum de rebus Sinicis [...], Coloniae Brandenburgicae: ex officina Georgii Schulzii 1674.
  42. Müller Greiffenhagius A., Inventum Branderburgicum sive Andreae Mulleri Greiffenhagii, Praepositi Berlinensis, Propositio super Clave sua Sinica, [s.l.: s.n.] 1674.
  43. Müller Greiffenhagius A., Monumenti Sinici […] lectio seu phrasis, versio seu metaphrasis, translatio seu paraphrasis […] indicavit […], Berolini: officina Rungiana 1672.
  44. Müller Greiffenhagius A., Speciminum Sinicorum […], [s.l: s.n.] 1685.
  45. Pawlak W., De eruditione comparanda in humanioribus. Studia z dziejów erudycji hu-Studia z dziejów erudycji hu-manistycznej w XVII wieku, Lublin: Wydawnictwo KUL, 2012.
  46. Pomian K., Przeszłość jako przedmiot wiedzy, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2010.
  47. Rybka E., Astronomia ogólna, Warszawa: PWN 1983.
  48. Rybka E., Heweliusz Jan, w: Polski słownik biograficzny, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1960–1961, t. 9, s. 492–494.
  49. Sirko M., Zarys historii kartografii, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej 1999.
  50. Talbierska J., Grafika XVII w. w Polsce. Funkcje, ośrodki, artyści, dzieła, Warszawa: „Neriton” 2011.
  51. Targosz K., Jan Heweliusz uczony-artysta, Wrocław: Ossolineum 1986.
  52. Targosz K., Heveliana 2011–2016, „Studia Historiae Scientiarum” 2017, s. 407–444. DOI: https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.17.017.7718.