Socjalizacja i wychowanie. W poszukiwaniu genezy wychowania (perspektywa ewolucyjna)

Słowa kluczowe


Jak cytować

Muszyński, H. (2022). Socjalizacja i wychowanie. W poszukiwaniu genezy wychowania (perspektywa ewolucyjna). Kultura-Społeczeństwo-Edukacja, 22(2), 7–54.


The author deals with the problem of differences in meaning between the concepts of socialization and education. In social sciences, and especially in educational sciences, there is no agreement as to the relationship between the scopes of these two fundamental concepts. The article attempts to overcome these semantic difficulties by adopting an evolutionary perspective in line with the assumption that education emerged as a specific type of socialization in human prehistory. The search of its essential properties (and thus differences), was guided by the cognitive directive of Aristotle, according to which “the best understanding of things is achieved by those who study them at their inception”. The article uses the method of data analysis established in numerous studies on social and cultural human development, starting from the earliest stages of life in primitive groups. Socialization appeared in these groups as a way of transmitting collective experience, and thus culture, necessary for their survival. The continuation of the analysis leads to investigating what factors made this culturation take a different form, namely that of education. As it turns out, this difference is difficult to discern in the intentionality of cultural influences. It appears only when the group becomes aware of the need to adapt adolescents to fulfill various social roles. This already requires going beyond socialization, which is always a spontaneous process including widespread participation of group members in the transmission of an experience that is also common. In order to provide selected group members with selected elements of the experience linked to their social role, the group must appoint competent members for the transfer of the experience selected to perform specific social roles. These activities constitute one more role distinguished in the group – the role of the educator. And the activities that make up their performance are education.


Alt, R. (1960). Wychowanie u ludów pierwotnych. Nasza Księgarnia.

Benedict, R. (1999). Wzory kultury (J. Prokopiuk, tłum.). PWN.

Brezinka, W. (1981). Erziehungsziele, Erziehungsmittel, Erziehungserfolg. Ernst Reinhardt Verlag.

Buss, D.M. (2001). Psychologia ewolucyjna (M. Orski, tłum.). Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

de Waal, F. (2014). Bonobo i ateista (K. Kornas, tłum.). Copernicus Center Press.

Dunbar, R. (2014). Nowa historia ewolucji człowieka (B. Kucharzyk, tlum.). Copernicus Center Press.

Dunbar, R. (2016). Człowiek. Biografia (Ł. Lamża, tłum.). Copernicus Center Press.

Fend, H. (1976). Sozialisierung und Erziehung. Beltz.

Gordon, T. (1994). Wychowanie bez porażek w praktyce (E. Sujak, tłum.). Instytut Wydawniczy Pax.

Griese, H.M. (1984). Socjalizacja czy wychowanie? Wieś i Rolnictwo, 4, 97–117.

Harris, J.R. (1998). Geny czy wychowanie? (A. Polkowski, tłum.). Wydawnictwo Jacek Santorski.

Hausser, K. (1983). Identitätsentwicklung. Harper & Row.

Heller, T.C., Sosna, M. & Wellbery, D.E. (eds.). (1986). Reconstructing individualism. Stanford University Press.

Hurrelmann, K. (1975). Erziehungssystem und Gesellschaft. Rowohlt. DOI:

Kluckhohn, C. & Murray, H.A. (1955). Personality formation: the determinants. W: C. Kluckhohn,

H.A. Murray, D.M. Schneider (eds.), Personality in nature, society and culture (second edition).Knopf.

Kozielecki, J. (1987). Koncepcja transgresyjna człowieka. PWN.

LeVine, R.A. (1973). Culture, personality, and socialization: An evolutionary view. W: D.A. Goslin (eds.), Handbook of socialization. Theory and research (s. 503–543). Rand McNally College Publishing Company.

Loch, W. (1969). Enkulturation als antropologischer Grundbegriff der Pädagogik. W: E. Weber (Hrsg.), Der Erziehungs- und Bildungsbegriff in 20. Jahrhundert (s. 122–140). Bad Hailbrunn/Obb.

Malinowski, B. (1990). Mit, magia, religia (t. 7: Dzieła). PWN.

Manz, W. (1980). Erziehung und Gesellschaft. Kösel Verlag.

Marrou, H.-I. (1969). Historia wychowania w starożytności (S. Łoś, tłum.). Państwowy Instytut Wydawniczy.

Miller, R. (1981). Socjalizacja, wychowanie, psychoterapia. PWN.

Neill, A.S. (1991). Summerhill. Almaprint.

Oerter, R. (1981). Entwicklung. W: H. Schiefele, A. Krapp (Hrsg.). Handlexikon zur pädagogische psychologie (s. 100–108). Ehrenwirth.

Parsons, T., Bales, R.F. (1964). Family, socialization and interaction process. The Free Press of Glencoe.

Schlottmann, U. (1968). Primäre und sekundäre Individualität. Klett-Cotta.

Tomasello, M. (2015). Historia naturalna ludzkiego myślenia (B. Kucharzyk, tłum.). Copernicus Center Press.

Wurzbacher, G. (Hrsg.). (1963). Der Mensch als soziales und personales Wesen. Klett-Cotta.

Van Doren, Ch. (1996). Historia wiedzy. Od zarania dziejów do dziś (B. Stokłosa, tłum.). Wydawnictwo „al fine”.

Znaniecki, F. (1974). Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. PWN.