Abstrakt
In light of the critical perception of upbringing, dominant pedagogical literature fails to adequately address contemporary social challenges. This article analyses the weaknesses of traditional approaches to upbringing, particularly in terms of their autonomy from external political, social, and economic forces. Using Maton’s Legitimation Code Theory (LCT), I examine definitions of upbringing in terms of positional and relational autonomy. The findings suggest that most existing definitions of upbringing remain strongly influenced by external forces, which limits the autonomy of the discipline. This article proposes a critical revision of current concepts of upbringing and opens a discussion on the future of its autonomy in the context of contemporary social challenges.
Bibliografia
Ablewicz, K. (2003). Teoretyczne i metodologiczne podstawy pedagogiki antropologicznej. Studium sytuacji wychowawczej. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Bateson, G. (1935). Culture contact and schismogenesis. Man, 35, 178–183. DOI: https://doi.org/10.2307/2789408
Biesta, G.J.J. (2010). Good education in an age of measurement: Ethics, politics, democracy. Paradigm Publishers.
Blížkovský, B. (1992). Systémová pedagogika pro studium a tvůrčí praxi. Celistvé a otevřené pojetí výchovy, škola plného života – celý život školou, tvorba výchovně vzdělávací soustavy školy jako dílny lidskosti. Amosium Servis.
Boryczko, M. (2018). Teoria przecięć – myślenie krytyczne – teoria kodów legitymizacji. O zastosowaniach teorii w kontekście analizy aktywności edukacyjnej studentów pracy socjalnej. Praca Socjalna, 32(2), 97116. DOI: https://doi.org/10.5604/01.3001.0012.4943
Boryczko, M. (2020). Critical thinking in social work education. A case study of knowledge practices in students’ reflective writings using semantic gravity profiling. Social Work Education, 41(3), 317–332. DOI: https://doi.org/10.1080/02615479.2020.1836143
Cian, L. (1990). Wychowanie w duchu ks. Bosko (tłum. I. Gutewicz). Wydawnictwo Salezjańskie.
Cichoń, W. (1981). Pojęcie procesu wychowawczego i jego aksjologiczny sens. Kwartalnik Pedagogiczny, 3, 37–48.
Cipro, M. (2000). Aspekty výchovy. M. Cipro.
Claparède, É. (1966). Koncepcja wychowania funkcjonalnego. W: S. Wołoszyn (red.), Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej (t. 3: Myśl pedagogiczna w XX stuleciu, s. 73–92). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Dewey, J. (1966). Moje pedagogiczne credo. W: S. Wołoszyn (red.), Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej (t. 3: Myśl pedagogiczna w XX stuleciu, s. 167–176). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Grusec, J.E., Davidov, M. (2010). Integrating different perspectives on socialization theory and research: A domain-specific approach. Child Development, 81(3), 687–709. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01426.x
Grygiel, S. (1977). Studeo humanitati, czyli „uczę się, ciebie, człowieku”. Znak, (279).
Guhin, J., Calarco, J.M., Miller-Idriss, C. (2021). Whatever Happened to Socialization? Annual Review of Sociology, 47, 109–129. DOI: https://doi.org/10.1146/annurev-soc-090320-103012
Hausner, J., Krzykawski, M. (red.). (2023). Gospodarka i entropia. Jak wyjść z polikryzysu? Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Hill-Madsen, A., Sigsgaard, A.-V.M. (2023). Operationalizing the autonomy dimension of legitimation code theory: A Hallidayan approach. Communication & Language at Work, 9(1), 36–58. DOI: https://doi.org/10.7146/claw.v8i1.142403
Kledzik, E. (2015). Inventing postcolonial Poland: Strategies of domestication. W: D. Pucherová, R. Gáfrik (red.), Postcolonial Europe? Essays on post-communist literatures and cultures (s. 85–103). Brill. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004303850_006
Konarzewski, K. (1987). Podstawy teorii oddziaływań wychowawczych. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Kowzan, P. (2023). Dzieci podczas ulicznych protestów – szczeble i granice partycypacji. Problemy Wczesnej Edukacji, 57(2), 194–207. DOI: https://doi.org/10.26881/pwe.2023.57.14
Leder, A. (2014). Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej. Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
Łobocki, M. (2006). Teoria wychowania w zarysie. Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Maton, K. (2014). Knowledge and knowers: Towards a realist sociology of education. Routladge. DOI: https://doi.org/10.4324/9780203885734
Maton, K., Howard, S.K. (2018). Taking autonomy tours: A key to integrative knowledge-building. LCT Centre Occasional Paper, 1, 1–35.
Mialaret, G. (1968). Wprowadzenie do pedagogiki (tłum. B. Baranowski). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Miller, R. (1979). Wychowanie i psychoterapia. W: K. Dąbrowski (red.), Zdrowie psychiczne (s. 263–289). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Moraczewska, B. (2021). Pedagogika przygody, a efektywność zajęć terenowych w zakresie wartości poznawczych historii, kultury i tradycji obszaru rewitalizacji na przykładzie Włocławka. Społeczeństwo – Edukacja – Język, 14(2), 151–165.
Munroe, R.L., Gauvain, M. (2010). The cross-cultural study of children’s learning and socialization: A short history. W: D.F. Lancy, J. Bock, S. Gaskins (red.), The anthropology of learning in childhood (s. 35 64). AltaMira Press. DOI: https://doi.org/10.5040/9798881809201.ch-3
Muszyński, H. (1974). Ideał i cele wychowania. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Muszyński, H. (2022). Socjalizacja i wychowanie. W poszukiwaniu genezy wychowania (perspektywa ewolucyjna). Kultura – Społeczeństwo – Edukacja, 22(2), 7–54. DOI: https://doi.org/10.14746/kse.2022.22.01
Nowak, M. (1999). Podstawy pedagogiki otwartej. Ujęcie dynamiczne w inspiracji chrześcijańskiej. Wydawnictwo KUL.
Okoń, W. (1998). Nowy słownik pedagogiczny. Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Pelikán, J. (1971). Úvod do teoretické problematiky mravní výchovy. Státní pedagogické nakladatelství.
Průcha, J. (2000). Přehled pedagogiky: úvod do studia oboru. Portál.
Reut, M. (2019). Pedagogika i „mówienie własnym głosem” (czyli rozważania: w kręgu racjonalności –pytanie o rzeczywistość). Forum Oświatowe, 31(2(62), 105–110.
Ruciński, S. (1988). Wychowanie jako wprowadzanie w życie wartościowe. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Schieffelin, B.B., Ochs, E. (1986). Language socialization. Annual Review of Anthropology, 15, 163–191. DOI: https://doi.org/10.1146/annurev.an.15.100186.001115
Schönpflug, U., Bilz, L. (2008). The transmission process: Mechanisms and contexts. W: U. Schönpflug (red.), Cultural transmission: Psychological, developmental, social, and methodological aspects (s. 212–239). Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511804670.011
Stańczyk, P. (2013). Człowiek, wychowanie i praca w kapitalizmie. W stronę krytycznej pedagogiki pracy. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Stolarski, M., Fieulaine, N., van Beek, W. (2015). Time perspective theory: The Introduction. W: M. Stolarski, N. Fieulaine, W. van Beek (red.), Time perspective theory; Review, research and application. Essays in honor of Philip G. Zimbardo (s. 1–13). Springer. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-319-07368-2_1
Suchodolski, B. (1959). Wychowanie dla przyszłości. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Suchodolski, B. (1983). Wychowanie dla pokoju. W: B. Suchodolski (red.), Wychowanie dla pokoju (s. 11–40). Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Sujak, E. (1982). Życie jako zadanie. Instytut Wydawniczy PAX.
Szkudlarek, T. (red.). (1995). Różnica, tożsamość, edukacja. Szkice z pogranicza. Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Śliwerski, B. (2007). Wychowanie. Pojęcie – Znaczenia – Dylematy. W: M. Dudzikowa, M. Czerepaniak-Walczak (red.), Wychowanie. Pojęcia – Procesy – Konteksty (s. 25–76). Gdańskie Wydawnictwo Pedagogiczne.
Tischner, J. (1981). Etyka solidarności. Społeczny Instytut Wydawniczy Znak.
Zamojski, P. (2010). Pytanie o „kwestie pierwsze” w pedagogice. Słowo wstępne. Ars Educandi, 7, 7–12. DOI: https://doi.org/10.15290/elpis.2010.12.01
Zelina, M. (2004). Teórie výchovy alebo hľadanie dobra. Slovenské pedagogické nakladateľstvo – Mladé letá.
Zimbardo, P., Boyd, J. (2009). Paradoks czasu (tłum. A. Cybulko, M. Zieliński). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Piotr Kowzan
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.