Abstrakt
In this article, I analyse the impact of the Catholic discourse on institutional HIV/AIDS prevention efforts in Poland. I argue that a combination of historical and political factors – including the Church’s role in the People’s Republic of Poland, the cult of John Paul II, and the signing of the Concordat–positioned the Catholic Church as a dominant political actor in post-transformation Poland, granting it considerable influence over the development of social and health policies. Concentrating on the first decade following the political and economic transformation of 1989, a period during which the Catholic Church solidified its hegemonic position, I critically evaluate the discourse surrounding HIV/AIDS prevention as presented in informational and educational materials funded by public or international resources designated for prevention initiatives. I highlight how recommendations and commentaries frequently diverge from international strategies and guidelines, reflecting a perspective more closely aligned with a conservative Catholic worldview than with an evidence-based and medically informed approach to public health.
Bibliografia
Antonio, G. (1993). AIDS. Zmowa milczenia (J. Szacki, Trans.). EXTER.
ARC. (2020). Diagnoza stanu wiedzy Polaków na temat HIV/AIDS oraz zakażeń przenoszonych drogą płciową (STIs). Zachowania seksualne, 2020 r. Krajowe Centrum ds. AIDS. https://aids.gov.pl/badania_spoleczne/raport_hiv_stis_2020/
Augustyn, J. (2003). Zwichnięte biodro. Nowe Państwo, 9, 18.
Bartoś, T. (2008). Jan Paweł II. Analiza krytyczna. Wydawnictwo Sic!
Biedroń, R. (2004). “Nieerotyczny dotyk”. O hipokryzji i homofobii Kościoła katolickiego w Polsce. In Z. Sypniewski, B. Warkocki (eds.), Homofobia po polsku (pp. 201–225). Wydawnictwo Sic!
Borecki, P. (2008). Geneza modelu stosunków państwo–kościół w Konstytucji RP. Wydawnictwo Sejmowe.
Brodman, M., Thacker, J., & Kranz, R. (1993). Straight talk about sexually transmitted diseases. Facts on File.
Brodman, M., Thacker, J., & Kranz, R. (1999). Bez niedomówień. Mity o bezpiecznym seksie, a AIDS. ELMA BOOKS.
Catechism of the Catholic Church. (1993). Libreria Editrice Vaticana. https://www.vatican.va/archive/ENG0015/_INDEX.HTM
Cekiera, C. (1994). Wprowadzenie. In Res Humanae, Człowiek a AIDS (pp. 5–10). Wydawnictwo Lubelskie Nowe.
Chełstowska, A. (2011). Stigmatisation and commercialisation of abortion services in Poland: Turning sin into gold. Reproductive Health Matters, 19(37), 98–106. DOI: https://doi.org/10.1016/S0968-8080(11)37548-9
Chełstowska, A., Druciarek, M., Kucharczyk, J., & Niżyńska, A. (2013). Relacje Państwo–Kościół w III RP. Instytut Spraw Publicznych. https://www.isp.org.pl/pl/publikacje/relacje-panstwokosciol-w-iii-rp
Chrząszcz, B. (2019). Konserwatyści a religia. Aksjologiczne podstawy zachowawczej myśli politycznej. Acta Erasmiana, 18, 230–245.
Ciastoń-Przecławska, E. (2000). Lekarze, pielęgniarki i pracownicy służb socjalnych wobec wybranych zagadnień HIV i AIDS. Wydawnictwo Poznańskie.
Daniluk-Kula, B., & Gładysz, A. (1998). Ocena wiedzy i postaw młodzieży szkół podstawowych na temat zakażenia i zapobiegania HIV i AIDS. Wydawnictwo Poznańskie.
Darbyshire, J., Foulkes, M., Peto, R., Duncan, W., Babiker, A., Collins, R., Hughes, M., Peto, T.E.A., & Walker, S.A. (2000). Immediate versus deferred zidovudine (AZT) in asymptomatic or mildly symptomatic HIV infected adults. Cochrane Database of Systematic reviews(3),CD002039. https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD002039/full#0 DOI: https://doi.org/10.1002/14651858.CD002039
Ferfecki, W. (2013). Portal porno do walki z epidemią. Rzeczpospolita. https://www.rp.pl/spoleczenstwo/art5290001-portal-porno-do-walki-z-epidemia
Ford, M.T. (1993). 100 pytań i odpowiedzi wokół AIDS. Przewodnik dla młodzieży (J. Ślusarczyk, Trans). Grupa IMAGE.
Głowaczewska, I. (1999). Życie seksualne osoby zakażonej HIV. In I. Głowaczewska (ed.), Żyć z wirusem… Poradnik dla osób żyjących z HIV (pp. 68–69). Wydawnictwo Poznańskie.
Godlewski, J. (1996). Typ zachowania seksualnego a ryzyko zakażenia AIDS. In J. Rzepka (ed.), Zagadnienia prorodzinnej edukacji seksuologicznej i profilaktyki HIV/AIDS. Materiały dla nauczycieli realizujących proces dydaktyczny (pp. 183–188). Studio Wydawnicze AGAT.
Granicki, O. (1996). Historia chorób przenoszonych droga płciową i AIDS. In J. Rzepka (ed.), Zagadnienia prorodzinnej edukacji seksuologicznej i profilaktyki HIV/AIDS. Materiały dla nauczycieli realizujących proces dydaktyczny (pp. 167–169). Studio Wydawnicze AGAT.
Haykowski, M. (1992). AIDS. Uniknij tego ciosu. Kulturforum. IPSOS and Krajowe Centrum ds. AIDS. (2014). Raport 1: diagnoza stanu wiedzy Polaków na temat HIV/AIDS i zakażeń przenoszonych drogą płciową (ZPDP) oraz zachowania seksualne. Ipsos Polska.
Izdebski, Z., & Ostrowska, A. (2003). Seks po polsku. Zachowania seksualne jako element stylu życia Polaków. Wydawnictwo Muza.
Janiszewski, J. (2013). Kto w Polsce ma HIV? Epidemia i jej mistyfikacje. Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
Johnson, E.M. (1992). Jak możesz uniknąć AIDS (P. Amsterdamski, Trans.). Wydawnictwo W.A.B.
Jowsa, A. (2019). Eksperci: musimy zacząć traktować test na HIV podobnie jak morfologię krwi. Polska Agencja Prasowa. https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C469525%2Ceksperci-musimy-zaczactraktowac-test-na-hiv-podobnie-jak-morfologie-krwi
Kania, S. (2012). Ks. Nowak dla “Wprost”: Kościół wie, że prezerwatywy zapobiegają AIDS, ale… Wprost. https://www.wprost.pl/323780/ks-nowak-dla-wprost-kosciol-wie-ze-prezerwatywyzapobiegaja.html
Kościelniak, M. (2024). Aborcja i demokracja. Przeciw – historia Polski 1956–1993. Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
Krajowe Centrum ds. AIDS. (2021). Kampania – ‘Czy wiesz, że…’. aids.gov.pl. https://aids.gov.pl/czy_wiesz_ze-21/
Laclau, E., & Mouffe, C. (2001) Hegemony and socialist strategy. Towards a radical democratic politics (2nd edition). Verso.
Leszczyński, A. (2003). Naznaczeni. Afryka i AIDS. TRIO.
Lew-Starowicz, Z. (1995a). Życie seksualne osób żyjących z HIV. In Krajowe Biuro Koordynacyjne ds. Zapobiegania AIDS, Poradnik (+) (pp. 39–42). ELMA BOOKS.
Lew-Starowicz, Z. (1995b). Młodość a AIDS. In Krajowe Biuro Koordynacyjne ds. Zapobiegania AIDS, Poradnik (+) (pp. 36–38). ELMA BOOKS.
Majka, R. (2024). Zdrowie seksualne w Polsce – zalecenia, praktyka i perspektywy. Przegląd Pedagogiczny, (1), 173–200.
Markiewicz, W. (2018). Naciągany problem. Polityka. https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/klasykipolityki/1767116,1,naciagany-problem.read
Mizielińska, J. (2004). Nasze życie, nasze rodziny, nasze wartości, czyli jak walczyć z moralną paniką w ponowoczesnych czasach? In Z. Sypniewski, B. Warkocki (eds.), Homofobia po polsku (pp. 113–136). Wydawnictwo Sic!
NIZP PZH-BIP (Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny-Państwowy Instytut Badawczy). (b.d.). Zakażenia HIV i Zachorowania na AIDS w Polsce. NIZP PZH-BIP. https://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/hiv_aids/index.htm
Owczarzak, J. (2007). Mapping HIV prevention in Poland: Contested citizenship and the struggles for health after socialism [unpublished manuscript], Anthropology Department, University of Kentucky. http://uknowledge.uky.edu/gradschool_diss/515
Owczarzak, J. (2009). Defining democracy and the terms of engagement with the postsocialist Polish state insights from HIV/AIDS. East European Politics and Societies, 23(3), 421–445. DOI: https://doi.org/10.1177/0888325409333189
Pataj, M. (2021). Kampanie społeczne promujące zdrowie w Polsce w latach 1989–2020. Wydawnictwo UMCS.
Piasecki, A.K. (2004). Referendum akcesyjne z 2003. Próba bilansu. Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia Politologica 2, (22), 147–170.
Res Humanae. (1994). Człowiek a AIDS. Wydawnictwo Lubelskie Nowe.
Rogowska-Szadkowska, D., & Łapiński, Ł. (2010). Profilaktyka zakażeń HIV wśród osób aktywnych seksualnie. In J. Gąsiorowski, B. Knysz, Ł. Łapiński (eds.), Zakażenie HIV. Poradnictwo okołotestowe. Kompendium wiedzy dla lekarzy i osób pracujących w punktach konsultacyjno-diagnostycznych (pp. 72- 80). MedPharm Polska.
Rosik, P. (1997). Kościół wobec AIDS. KARAN.
Rosik, P. (1998/2001). Poradnik dla rodziców. Jak rozmawiać z dzieckiem o AIDS. KARAN.
Rosik, P. (1999). Wybór należy do Ciebie. Poradnik dla młodzieży. KARAN.
R.U.N. Badania rynkowe i społeczne and Krajowe Centrum ds. AIDS. (2000). Postawy Studentów Akademii Medycznych Wobec HIV i AIDS. Krajowe Centrum ds. AIDS. https://aids.gov.pl/badania_spoleczne/229/
Rzepka, J. (1996a). Słowo od redakcji. In J. Rzepka (ed.), Zagadnienia prorodzinnej edukacji seksuologicznej i profilaktyki HIV/AIDS. Materiały dla nauczycieli realizujących proces dydaktyczny (pp. 7–8). Studio Wydawnicze AGAT. DOI: https://doi.org/10.15633/ochc.1070
Rzepka, J. (1996b). Moje doświadczenia z edukacją seksuologiczną. In J. Rzepka (ed.), Zagadnienia prorodzinnej edukacji seksuologicznej i profilaktyki HIV/AIDS. Materiały dla nauczycieli realizujących proces dydaktyczny (pp. 9–12). Studio Wydawnicze AGAT.
Sgreccia, E. (1994). AIDS and responsible procreation in the light of ‘Humanae Vitae’. Bulletin of the OMRRCA. https://www.catholicculture.org/culture/library/view.cfm?recnum=7095
Skrzydlewski, W. (1996). Wychowawcza problematyka seksualności. In J. Rzepka (ed.), Zagadnienia prorodzinnej edukacji seksuologicznej i profilaktyki HIV/AIDS. Materiały dla nauczycieli realizujących proces dydaktyczny (pp. 29–32). Studio Wydawnicze AGAT.
Staudt, J. (2023). Seeking genuine Catholic conservatism. Building Catholic Culture. https://buildingcatholicculture.com/seeking-genuine-catholic-conservatism
Struzik, J. (2017). Disentangling the 1980s and 1990s in Poland. Milestones and framework of HIV/AIDS policies. Disentangling European HIV/AIDS Policies: Activism, Citizenship and Health (EUROPACH) Working Paper No. 17-001/5. https://ruj.uj.edu.pl/server/api/core/bitstreams/68d214dc-277b-43c6-8d21-7890c7cf3618/content
Struzik, J. (2020). Lawirowanie. Praktyki w świecie polityki HIV/AIDS. Studia Socjologiczne, 237(2), 111–134.
Struzik, J. (2021a). Narcophobia meets queerphobia: criminalisation, harm reduction and responsibility in Polish drug policies. InterAlia: A Journal of Queer Studies, 16, 106–111. DOI: https://doi.org/10.51897/interalia/SPUM9550
Struzik, J. (2021b). Thick times – transformation, activism and HIV in Poland. European Review of History: Revue Européenne ‘histoire, 28(4), 570–587. DOI: https://doi.org/10.1080/13507486.2021.1881048
Struzik, J. (2022a). Był w nas ogień – wywiad z Robertem Łukasikiem. In J. Struzik, A. Dziuban (eds.), HIVstorie. Żywe polityki HIV/AIDS w Polsce (pp. 80–115). Zakład Wydawniczy Nomos.
Struzik, J. (2022b). Pierwsi tracą ci, co mają najmniej politycznego wsparcia – wywiad z Kasią Malinowską-Sempruch. In J. Struzik, A. Dziuban (eds.), HIVstorie. Żywe polityki HIV/AIDS w Polsce (pp. 137–150). Zakład Wydawniczy Nomos.
Struzik, J. (2022c). Stale przeżywamy huśtawkę nastrojów – wywiad z Mateuszem Liwskim. In J. Struzik, A. Dziuban (eds.), HIVstorie. Żywe polityki HIV/AIDS w Polsce (pp. 128–134). Zakład Wydawniczy Nomos.
Struzik, J. (2022d). HIV to nie centrum naszego świata – wywiad z Agatą Dziuban i Martyną Możdzeń. In J. Struzik, A. Dziuban (eds.), HIVstorie. Żywe polityki HIV/AIDS w Polsce (pp. 284–313). Zakład Wydawniczy Nomos.
Struzik, J. (2022e). Seks w Polsce jest polityczny. In J. Struzik, A. Dziuban (eds.), HIVstorie. Żywe polityki HIV/AIDS w Polsce (pp. 191–206). Zakład Wydawniczy Nomos.
Struzik, J., & Dziuban, A. (2022a). Niewidoczne populacje – wywiad z Magdaleną Bartnik. In J. Struzik, A. Dziuban (eds.), HIVstorie. Żywe polityki HIV/AIDS w Polsce (pp. 267–282). Zakład Wydawniczy Nomos.
Struzik, J., & Dziuban, A. (2022b). Epidemia HIV, oddolne mobilizacje i państwo – światy polityk HIV/AIDS w Polsce. In J. Struzik, A. Dziuban (eds.), HIVstorie. Żywe polityki HIV/AIDS w Polsce (pp. 11–31). Zakład Wydawniczy Nomos.
Ślipko, T. (1996). Moralność seksualna – światopogląd – rodzina. In J. Rzepka (ed.), Zagadnienia prorodzinnej edukacji seksuologicznej i profilaktyki HIV/AIDS. Materiały dla nauczycieli realizujących proces dydaktyczny (pp. 25–28). Studio Wydawnicze AGAT.
Ślusarczyk, J. (1993). Wstęp do wydania polskiego. In M.T. Ford, 100 pytań i odpowiedzi wokół AIDS. Przewodnik dla młodzieży (J. Ślusarczyk, Trans, pp. 9–12). Grupa IMAGE.
Thompson, K. (1999). Moral panics. Routledge.
WHO (World Health Organization). (b.d.). Health promotion and disease prevention through population based interventions, including action to address social determinants and health inequity. WHO. https://www.emro.who.int/about-who/public-health-functions/health-promotion-diseaseprevention.html
Zielińska, I. (2015). Panika moralna. Homoseksualność w dyskursach medialnych. Zakład Wydawniczy Nomos.
Żurawiecki, B. (2023). Ojczyzna moralnie czysta. Początki HIV w Polsce. Wydawnictwo Czarne.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Rafał Majka
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.