Divorce in the practice of the District Court in Lublin, 1939–1944
Journal cover Czasopismo Prawno-Historyczne, volume 78, no. 1, year 2026
PDF (Język Polski)

Keywords

divorce
General Government
matrimonial law
district court
Lublin

How to Cite

Mielnik, H. (2026). Divorce in the practice of the District Court in Lublin, 1939–1944. Czasopismo Prawno-Historyczne, 78(1), 115–134. https://doi.org/10.14746/cph.2026.1.7

Number of views: 0


Number of downloads: 0

Abstract

The article presents the practice of the District Court in Lublin in applying the law in divorce cases during the period of the General Government, that is, under German occupation between 1939 and 1944. The study analyses the functioning of the confessional marriage system within the multicentric legal order of the General Government. The thesis advanced in the article is that, in the years 1939–1944, the District Court in Lublin, when adjudicating divorce cases, acted on the basis of the law formally binding on it, and that its case law did not serve the political objectives pursued by the German authorities in the General Government. The source base of the study consists primarily of case files from ten proceedings conducted before the District Court in Lublin during the period, as well as court registers. Supplementary sources include materials concerning other district courts within the General Government and the legal theses issued by the Court of Appeal in Warsaw. The principal research method applied was a historical-legal analysis of specific court cases. The research findings indicate that litigants sought to obtain legally valid divorce decrees, inter alia, by changing their affiliation to a church legally recognised in the General Government. The analysed cases also reflected the broader realities of the occupation, particularly with regard to parties of Jewish origin, who were able to pursue court cases (including divorce proceedings) until the final stages of the Holocaust. The reason for filing one of the lawsuits was most likely the difference in nationality between the spouses and the anti-Jewish legislation introduced in the General Government by the German authorities. The article shows how the conditions of the occupation affected the practical aspects of court proceedings in the General Government, including difficulties connected with parties appearing at hearings and with serving legal documents.

https://doi.org/10.14746/cph.2026.1.7
PDF (Język Polski)

References

Archiwum Akt Nowych, Kancelaria Cywilna Naczelnika Państwa w Warszawie: 233; 368; 369; 370; 371; 372.

Archiwum Państwowe w Częstochowie, Sąd Okręgowy w Piotrkowie Wydział Zamiejscowy w Częstochowie 1939–1945: 1; 4; 10; 20; 22; 29; 59; 60; 61; 64; 74; 87; 98; 108; 109.

Archiwum Państwowe w Kielcach, Sąd Okręgowy w Kielcach 1939–1945: 16; 798.

Archiwum Państwowe w Lublinie, Sąd Apelacyjny w Lublinie 1918–1939: 13/5.

Archiwum Państwowe w Lublinie, Sąd Okręgowy w Lublinie 1918–1944: 227/4.

Archiwum Państwowe w Lublinie, Sąd Okręgowy w Lublinie 1939–1944: seria 2: 26; 208; 422; 452; 475; 522; 523; 530; 605; 668.

Archiwum Państwowe w Warszawie, Sąd Okręgowy w Warszawie 1917–1944: 105.

Prawo o małżeństwie. Warszawa 1836. https://polona.pl/preview/a54cef4a-2989-4a43-92a6-da7dc98c1d07.

Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. – Kodeks Postępowania Cywilnego, t.j. Dz.U. 1932, nr 112, poz. 934.

Rozporządzenie generalnego gubernatora z 22 kwietnia 1941 r. o uznaniu Kościoła Starokatolickiego Unii Utrechckiej w Generalnym Gubernatorstwie, Dz. RGG 1941, nr 35.

Rozporządzenie generalnego gubernatora z 22 kwietnia 1941 r. o uznaniu Kościoła Metodystów w Generalnym Gubernatorstwie, Dz. RGG 1941, nr 35.

Ustawa z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwem dla stosunków prywatnych wewnętrznych, Dz.U. 1926, nr 101, poz. 580.

Orzeczenie SN z 10 listopada 1938 r. sygn. I C 1832/37, Orzecznictwo Sądów Polskich 1939, z. 7/8, poz. 352.

Dworas-Kulik, Judyta. „Debate Over Secularisation of the Marriage Law in the Second Polish Republic”. Prawo Kanoniczne 63, z. 3 (2020): 137–153.

Dworas-Kulik, Judyta. „Personal Marriage Law of the Second Polish Republic in the Eastern Lands of the Former Russian Partition”. Studia Iuridica Lublinensia 33, z. 2 (2024): 25–44. .

Dworas-Kulik, Judyta. Prawne regulacje dotyczące bigamii w Polsce w latach 1918–1939. Wydawnictwo KUL, 2019.

Fastyn, Arkadiusz. „Problem powstania i charakteru prawa małżeńskiego z 1836 roku”. Czasopismo Prawno-Historyczne 64, z. 2 (2012): 193–209.

Fastyn, Arkadiusz. „Zawarcie małżeństwa mieszanego wyznaniowo według prawa małżeńskiego z 1836 roku”. Czasopismo Prawno-Historyczne 65, z. 1, (2013): 229–247.

Fiedorczyk, Piotr. „Polish matrimonial law 1918–1939: regulations, attempts to unify and codify”. W: Kulturkampf um die Ehe: Reform des europäischen Eherechts nach dem Grossen Krieg, red. Martin Löhnig. Mohr Siebeck, 2021.

Górnicki, Leonard. Prawo cywilne w pracach Komisji Kodyfikacyjnej Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1919–1939. Kolonia Limited, 2000.

Graczyk, Konrad, i Hubert Mielnik. „Okupacyjne prawo, sądy i administracja na ziemiach polskich pod władzą niemiecką 1939–1945 – stan badań i postulaty badawcze”. Pamięć i Sprawiedliwość 45, z. 1, (2025): 32–66.

Gwiazdomorski, Jan. Trudności kodyfikacji osobowego prawa małżeńskiego w Polsce. Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1935.

Konic, Henryk. Prawo małżeńskie obowiązujące w b. Królestwie Kongresowym. Księgarnia F. Hoesicka, 1924.

Mielnik, Hubert. Sądownictwo polskie (nieniemieckie) w dystrykcie lubelskim Generalnego Gubernatorstwa w latach 1939–1944. Wydawnictwo UMCS, 2020.

Paciorkowski, Szymon. „Problematyka tzw. legalnej bigamii w II RP w świetle spraw małżeńskich toczonych przed Sądem Okręgowym w Poznaniu”. Adam Mickiewicz University Law Review 2 (2013): 15–28.

Silberklang, David. Bramy łez. Zagłada w dystrykcie lubelskim. Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”, Yad Vashem, 2022.

Szulczyński, Andrzej. Sądownictwo polskie w Generalnym Gubernatorstwie 1939–1945. Wydawnictwo Słowo, 2020.

Wrzyszcz, Andrzej. „O organizacji okupacyjnego sądownictwa polskiego w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939–1945”. Zeszyty Majdanka 14 (1992): 113–125.

Wrzyszcz, Andrzej. Okupacyjne sądownictwo niemieckie w Generalnym Gubernatorstwie 1939–1945. Organizacja i funkcjonowanie. Wydawnictwo UMCS, 2008.

Zarzycki, Zdzisław. „Attempts to Codify Personal Matrimony Law in the Second Polish Republic. A Fiasco or Perhaps a Success?”. Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa 15, z. 2 (2022): 261–273.

Zarzycki, Zdzisław. „Kurator absentis w procesach rozwodowych w Sądzie Okręgowym w Krakowie w latach 1939–1945”. W: Vetera Novis Augere. Studia i prace dedykowane Profesorowi Wacławowi Uruszczakowi. T. II, red. Stanisław Grodziski, Dorota Malec, Anna Karabowicz i Marek Stus. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2010.

Zarzycki, Zdzisław. „Nienawiść religijna i rasowa jako przyczyna procesów małżeńskich w świetle akt Sądu Okręgowego w Krakowie w okresie II wojny światowej”. W: Cuius regio, eius religio? Cz. II, red. Grzegorz Górski, Leszek Ćwikła i Marzena Lipska. Wydawnictwo KUL, 2008.

Zarzycki, Zdzisław. „Obrońca węzła małżeńskiego w świeckim prawie małżeńskim w Królestwie Polskim w XIX wieku”. Studia Iuridica Lublinensia z. 3, t. 25, (2016): 1027–1044.

Zarzycki, Zdzisław. „Obrońcy węzła małżeńskiego w procesach rozwodowych w Sądzie Okręgowym w Krakowie w okresie II wojny światowej”. W: O prawie i jego dziejach księgi dwie. Studia ofiarowane Profesorowi Adamowi Lityńskiemu w czterdziestopięciolecie pracy naukowej i siedemdziesięciolecie urodzin. Ks. II, red. Marian Mikołajczyk. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2010.

Zarzycki, Zdzisław. „Post-Austrian Divorce Law in Małopolska from 1918 to 1945. Selected Issues”. Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa 12, z. 3 (2019): 319–359.

Zarzycki, Zdzisław. Rozwód w świetle akt Sądu Okręgowego w Krakowie w latach 1918–1945. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2010.

Zarzycki, Zdzisław. „Śluby i rozwody w getcie łódzkim”. Studia z Dziejów Państwa i Prawa 28, (2025): 173–207.

Zarzycki, Zdzisław. „Wielokrotni rozwodnicy na wokandzie Sądu Okręgowego w Krakowie w latach 1918–1945”. Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa 7, z. 2 (2014): 287–298.

Chmielewski, Jakub. Getto szczątkowe na Majdanie Tatarskim. Dostęp: 4 listopada 2025. https://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/getto-na-majdanie-tatarskim-warunki-zycia/.

„Poemat o mieście Lublinie”. Sklep z zabawkami. Dostęp: 5 listopada 2025. https://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/poemat-o-miescie-lublinie-sklep-z-zabawkami/.