Konstytucje Wielkiego Księstwa Litewskiego w dobie Wazów

Abstract

W dziejach parlamentaryzmu Rzeczypospolitej, a ściślej w dziejach parlamentaryzmu Wielkiego Księstwa Litewskiego (WXL) owej doby dwa zjawiska zasługują na baczniejszą uwagę. Jedno stanowią Zjazdy Główne zwane powszechnie Konwokacjami Wileńskimi, drugie,  zasadniczo odmienne, konstytucje Wielkiego Księstwa Litewskiego wyodrębnione spośród ogółu uchwał sejmów walnych koronnych. Pierwsze stanowiły pozostałość dawnego sejmu litewskiego i trwały aż po lata rządów Augusta II Mocnego, drugie pojawiły się nie wiedzieć dlaczego u schyłku XVI w. i zostały zaakceptowane przez usitatae praxes w drugiej połowie XVII w. Nie wynikały z treści aktu unii, nie były następstwem świadomego działania społeczeństwa litewskiego, ich pojawienie się przeszło jakby nie zauważone.

Opatrzony datą 1 lipca 1569 r. Przywilej unii Wielkiego Księstwa Litewskiego z Koroną poprzestał na zastąpieniu odrębnych sejmów narodowych sejmem walnym koronnym: Sejmy i Rady ten oboj naród ma zawżdy mieć spólne koronne, pod królem polskim panem swym, i zasiadać tak panowie między pany osobami swemi, jako posłowie między posły, i radzić o spólnych potrzebach, tak na sejmie, jako i bez sejmu, w Polsce i w Litwie. Późniejsze o sześć tygodni Potwierdzenie Unii Zygmunta Augusta uznawało za miejsce obrad Warszawę zastrzegając wszelako, że gdzie by casus jaki przypadł znaczny, ażeby tam złożon i trzymany być nie mógł, wolno nam  będzie, za dołożeniem panów rad obojga narodów, tam go złożyć, gdzieby commodius być mogła w Polsce. Ponadto król potwierdził niezmienność istniejącego w obu państwach ustroju sejmikowego: — — sejmiki powiatowe wedle obyczaju tak w Polsce, jako i w Litwie składane i trzymane być mają — oraz wyznaczył przedstawicielom Litwy miejsce w kole poselskim i senacie.