Obowiązek służby wojskowej z dóbr ziemskich w Polsce do końca XV w.

Abstrakt

Problem służby wojskowej z dóbr, które nie są w posiadaniu właściciela, rozstrzygany jest w literaturze jednoznacznie, niezależnie od tego, z jakiego tytułu aktualny posiadacz trzyma cudzą ziemię. Autorzy, zajmujący się tym zagadnieniem, stwierdzają zgodnie, że to użytkownik zobowiązany jest do „służenia wojny” z dóbr „które tylko posiada lub dzierży in obligacione, in tenuta, na widerkauf. W tych przypadkach właściciel jest wolny od obowiązku służenia”. Na czym opiera się przedstawiana teza? J. Friedberg pisze: „Żadna z ustaw wojennych nie daje wyraźnej odpowiedzi na powyższe pytanie, natomiast z kilku zapisek rejestrów żołnierzy możemy wysunąć wniosek, iż obowiązek ciąży wtedy na użytkowcy”. Ponieważ Kutrzeba opiera swoje twierdzenie również na zapiskach zawartych w jego wydawnictwie, stąd i my przyjąć mu- simy, wobec braku miarodajnych rozstrzygnięć ustawodawczych w tej kwestii, za obowiązujące, rozwiązania przyjmowane przez praktykę.

Oczywiście nie możemy posługiwać się jako argumentem wzmiankami źródłowymi, mówiącymi o wykonaniu czy stwierdzeniu obowiązku służby wojskowej przez osobę, która jest posiadaczem dóbr z tytułu transakcji sprzedaży z prawem odkupu — venditio in vim reemptionis. W takiej sytuacji posiadaczem ziemi jest właściciel i stwierdzenie ciążącego na nim obowiązku nie może być podstawą popierającą twierdzenie, że do „służenia wojny” zobowiązany jest każdorazowy użytkownik, a nie właściciel, przy czym nabywca będzie jednocześnie właścicielem i posiadaczem. A właśnie takie sytuacje są przede wszystkim przytaczane dla wykazania obowiązku służby wojskowej posiadacza. Problem więc czy właściciel, czy użytkownik zobowiązany jest do służby wojskowej istnieć może tylko przy dwu innych transakcjach: przy zastawie z dzierżeniem i przy dzierżawie.