Dwa nieznane rękopisy „Praw i porządku ziemskiego Księstwa Cieszyńskiego” z XVII w.

Abstrakt

Dwa rękopisy „Prawa i porządku ziemskiego księstwa cieszyńskiego”, które nas tutaj interesują, są nie znane historykom, zaś znajomość praw cieszyńskich jest więcej niż mała. Wojciech Kętrzyński znał i opisał osiemnastowieczny rękopis „Praw i porządku ziemskiego księstwa cieszyńskiego”. Jest on jednak mniej interesujący, chociażby dlatego, że pozbawiony wszelkich śladów proweniencyjnych, a zwłaszcza że jest kopią druku tychże praw, o którym to druku będzie mowa. Wskazuje na to identyczna treść karty tytułowej rękopisu i druku. Kętrzyński uważał, że ów rękopis pochodzi z XVII w. i podał datę jego sporządzenia: 1624 r. Jest ona wynikiem błędnego rozwiązania chronostychu, wskazującego na czas sporządzenia rękopisu nie w 1624 r., ale w 1724 r. Informacje Kętrzyńskiego nie znalazły echa w literaturze. Stąd celowość zwrócenia uwagi, zwłaszcza historyków państwa i prawa, na wspomniane nieznane rękopisy. [...]

Z zachowanych trzech rękopisów zwodu praw cieszyńskich interesują nas tutaj tylko dwa. Oba mają charakter zwodów prywatnych. Powstały prawdopodobnie w wyniku stosowania praw spisanych przez Wacława III i uzupełnionych przez Katarzynę Sydonię w praktyce jurydycznej księstwa w XVII w., co może wyjaśnić chęć posiadania własnego tekstu obowiązującego prawa. Pozwala to również poddać w wątpliwość opinię F. Popiołka i J. Kaprasa, że drukowany zwód praw cieszyńskich ukazał się w 1592 r. Do zagadnienia tego jeszcze wrócimy.

Pierwszy z tych rękopisów znajduje się w Oddziale Zabytkowym Biblioteki Śląskiej w Cieszynie i dotąd nie został ani zinwentaryzowany, ani skatalogowany. Powstał on w 1672 r., jak to zanotował przepisywacz. Pochodzenie jego związane jest z miejscowością Zamarski (dziś powiat cieszyński), na co wskazują osiemnastowieczne noty proweniencyjne. Stąd w dalszym ciągu będziemy go nazywać rękopisem Zamarskim. Mógł on być własnością rodu Marklowskich, którzy posiadali Zamarski w chwili jego spisania, lub też późniejszych jej właścicieli, Radockich lub Trachów6. Rękopis Zamarski 29 X 1913 r. został przekazany przez architekta cieszyńskiego Albina Teodora Prokopa do Muzeum Miejskiego w Cieszynie, jak to wynika z not proweniencyjnych. W 1930 r. w wyniku podziałów zbiorów Muzeum Miejskiego na zbiory muzealne i biblioteczne, rękopis znalazł się w zbiorach bibliotecznych, które w 1960 r. przejęła Biblioteka Śląska w Katowicach, tworząc tu swój Oddział Zabytkowy.

Drugi rękopis znajduje się w Wojewódzkim Archiwum Państwowym Oddział Terenowy w Cieszynie w zespole Komory Cieszyńskiej i jest zinwentaryzowany pod sygnaturą 106. Spisany w 1693 r. był własnością Marklowskich, o czym świadczą osiemnastowieczne noty proweniencyjne. Stąd też nazywać go będziemy w dalszym ciągu rękopisem Marklowskich. W bliżej nieznanych okolicznościach trafił do wspomnianego zespołu archiwalnego, być może już w początkach XIX w.