Ustrój polityczny Pomorza w XIX w. Stan badań i postulaty badawcze

Abstrakt

Uwagi niniejsze będą się w zasadzie odnosić tylko do spraw ustrojowych Prus Wschodnich i Zachodnich (prowincje Ostpreussen i Westpreussen) w okresie 1815-1919. Sprawy Pomorza Zachodniego w XIX w., dotąd mało znane, traktuję tylko inter alios. Co do listy postulatów badawczych, którą usiłuję sformułować w końcowej części artykułu, chciał- bym podkreślić, iż opracowując niniejsze uwagi nie dysponowałem żadnymi informacjami o pracach planowanych czy też będących w toku.

Miejsce ziem pomorskich i ich rola w strukturze państwa pruskiego w XIX w. wiązały się nierozerwalnie z istnieniem podziału terytorialnego państwa na prowincje. Warto więc przypomnieć na wstępie, iż na interesującym nas terytorium Pomorza sensu largo istniały początkowo trzy prowincje pruskie a to Pommern, Westpreussen i Preussen z tym, iż w latach 1829 do 1877 prowincja Prus Zachodnich była zlikwidowana i połączona z Prusami Wschodnimi w prowincję Preussen ze stolicą prowincjonalną w Królewcu. Druga ważna uwaga wstępna to podkreślenie, iż w badaniach nad dziejami ustroju i prawa Pomorza XIX w. podstawowym problemem, który musi być rozważany w różnych aspektach i różnych konfiguracjach terytorialno-chronologicznych jest kwestia stosunku stopnia odrębności prowincjonalnych (a następnie także i swobód samorządowych) do stopnia unifikacji ustrojowej i prawnej państwa pruskiego, a w późniejszym okresie, od 1871 r., także w stosunku do Rzeszy Niemieckiej.

Dzieje ustroju prowincji pomorskich państwa pruskiego pozostają w tej chwili bardzo mało znanymi i dalsze badania muszą prowadzić nade wszystko do studium niezwykle obszernego i bogatego materiału źródłowego o charakterze prawnym (źródła normatywne i źródła do dziejów organizacji i funkcjonowania władz i urzędów), przy czym od roku 1815 obserwujemy stały choć powolny proces narastania przewagi materiałów drukowanych nad archiwalnymi. Jeżeli administracja w jej wewnętrznoorganizacyjnych dziejach i w działaniu nadal musi być studiowana w dużej mierze na podstawie archiwaliów, to dzieje struktur prawnych i administracyjnych (w każdym razie od 1850 r.) prześledzić się dają głównie na podstawie publikowanych ówcześnie różnorodnych materiałów normatywnych i urzędowych.