O I Statucie litewskim

Abstrakt

Statuty litewskie są przedmiotem nieustannego zainteresowania. Świadczy o tym w szczególności niedawno dokonana przez A. Platerisa edycja I Statutu z 1529 r. w Chicago (1971), a również wydana przez Uniwersytet Wileński im. W. Kapsukasa monografia Stanisława Lazutki poświęcona I Statutowi, która doczekała się w ciągu roku dodatkowego nakładu [I Lietuvos Statutas — Didžiosios Lietuvos Kunigaikštystés feodalinis kodeksas (tekst w języku rosyjskim: I Litowskij Statut — fieodalnyj kodeks Wielikogo Kniażestwa Litowskogo), Vilnius 1974 (1973) in 4°, ss. 211]. Istnieją dziś cztery spisy tego Statutu w języku oryginału, jeden przekład polski i jeden łaciński, wszystkie w zbiorach polskich. Było ich więcej, ale dwa polskie przekłady (Świdzińskiego i Ostrobramski) zaginęły w 1944 r. w czasie pożaru Biblioteki Krasińskich. Ponadto zachował się zawierający odmiany rękopis tzw. Słucki — obecnie w Leningradzie.

S. Lazutka zapoznał się ze wszystkimi spisami I Statutu, ale w drukowanym tekście opuścił ważną przecież część źródłoznawczą, koncentrując się na problematyce określonej przez tytuł pracy. Stąd waga poświęcona pozycji prawnej panującej klasy feudałów (rozdz. II), jej wewnętrznemu zróżnicowaniu (rozdz. III) oraz organizacji aparatu władzy, jej funkcji i prerogatyw (rozdz. IV) w świetle postanowień I Statutu. Tę koncentrację zainteresowań Autor uzasadnia tym, że kwestia chłopska w świetle I Statutu została omówiona już wcześniej w osobnym artykule Poprzedził to jednak obszernym wprowadzeniem dającym przegląd stanu badań nad I Statutem, rozpoczynając od pierwszej edycji Statutu 1529 r., która ukazała się w Zbiorze praw litewskich — —, wydanym nakładem i staraniem właściciela Kórnika Tytusa Działyńskiego, a jest ściśle związana z nazwiskami J. Lelewela i I. Daniłowicza (s. 16-17).