W sprawie sytuacji prawnej protestantów w Polsce

Abstrakt

Artykuł Stanisława Salmonowicza O sytuacji prawnej protestantów w Polsce (XVI - XVIII w.), „Czasop. Prawno-Hist.”, t. XXVI, z. 1, w którym (poruszone zostały kwestie o pierwszorzędnym znaczeniu dla dziejów reformacji, zasługuje na dyskusję w celu jeszcze dokładniejszego sformułowania problemów badawczych. W chwili obecnej pragnę przedstawić własny pogląd na proces zmian w sytuacji prawnej protestantów w Koronie (z pominięciem W. Ks. Litewskiego), uzupełniając zarazem listę postawionych przez Autora pytań. S. Salmonowicz zastosował podział na trzy okresy: 1517-1573, 1573-1648 i 1648-1717. Daty 1573 i 1717 są bezsporne. Natomiast pewne wątpliwości może budzić przełomowy charakter 1648 r., kiedy to wykluczono arian z konfederacji warszawskiej. Niektórzy uczeni (Bursche, Wajsblum), uważali za taki moment przełomowy uchwałę sejmu konwokacyjnego 1632 r., kiedy to po raz pierwszy termin „dysydenci” zastosowano wyłącznie do innowierców Powszechnie uznawana jest za moment zwrotny w dziejach reformacji jeszcze inna data: ustawa o wygnaniu arian w 1658 r. Niewątpliwie jednak istnieją poważne argumenty uzasadniające stanowisko Autora.

Natomiast, jeśli za cezury periodyzacyjne mamy uznać szczególnie ważne akty prawne, to 1517 r. nic nie znaczy. Sam problem stosunku do reformacji pojawia się w ustawodawstwie polskim wraz z pierwszym edyktem antyluterańskim w 1520 r.