Keywords
nobility’s law court procedure
sixteenth-eighteenth-century Polish law
history of civil procedure
principles of procedure
How to Cite
Number of views: 0
Number of downloads: 0
Abstract
The Formula processus iudiciarii, adopted by the Diet in 1523, was a reform court procedure in the law of the Polish nobility. Although the term ‘principle of court procedure’ is a modern one, it may be applied to analyse provisions of this act. Doing so allows us to better understand the origins and evolution of the civil process. Despite the different legal, social, and economic frameworks, many of the aims of the sixteenth-century legislator remain relevant today: creating a court procedure that would guarantee the parties’ procedural rights, while also seeking to improve and expedite the existing process. The article analyses the text of the act in the light of present-day procedural rules, taking into account the old legal literature and legal practice as well. It concludes that the Formula processus iudiciarii aimed to reduce procedural formalism and to introduce an appeal, which established the principle of reviewing judgments. While maintaining principles of publicity and adversarial litigation, it also reduced the inequality between the parties. Moreover, the degree to which these principles were developed may be regarded as distinctive of the Polish process in the European context. These efforts indicate the existence of certain more universal frameworks within noble society, which sought a model of the fair conduct of court trials. In legal practice, however, the trial became more formalised than had originally been intended, and the development of various appellate measures led to abuse of the law. Hence the procedure reformed by the Formula processus iudiciarii may be described as a fair trial only in part. While capturing the process through principles can be useful, it is equally important to consider the limitations of such an approach. A full understanding of the old Polish civil process therefore requires further research focusing on local practices of applying the Formula processus.
References
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, 1/24/0/7/112, księgi płockie grodzkie decreta iudicialia, t. 112.
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, 1/56/0/1/55, księgi ziemskie sieradzkie, t. 55.
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, 1/30/0/2/10, księgi ziemskie wieczyste relacje wyszogrodzkie, t. 10.
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, 1/4/0/6/ARS 1, Metryka Koronna, księgi sądów asesorskiego, sejmowego, relacyjnego, t. 1
Biblioteka Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, 1259, Żydowski Adam, Opera in iure.
Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie, t. 17. Wyd. Antoni Prochaska. Księgarnia Seyfartha i Czajkowskiego, 1901.
Corpus iuris Polonici, t. 4/1. Oprac. Oswald Balzer, Academia Literarum, 1910.
Drezner, Tomasz. Processus iudiciarius Regni Poloniae. Martinus Lenscius typographus Acadamiae, 1601.
Formula processus iudiciarii terrarum Cracoviensis, Sandomiriensis, Lublinensis, Russiae, Belzensis et Podoliae: kodyfikacja polskiej procedury sądowej z 1523 r. Przekł. na polski Wacław Uruszczak i Michał Czerenkiewicz, przekł. na angielski Teresa Bałuk-Ulewiczowa. Wydawnictwo Stowarzyszenie Absolwentów Prawa. Uniwersytet w Białymstoku. Temida 2, 2023.
Kitowicz, Jędrzej. Opis obyczajów za panowania Augusta III. Oprac. Roman Pollak. Zakład Narodowy im. Ossolińskich. De Agostini Polska, 2003.
Koźmian, Kajetan. Pamiętniki. T. 1. Oprac. Jerzy Willaume, Marian Kaczmarek, Kazimierz Pecold. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1972.
Łączyński, Jan. „Kompendium sądów Króla Jegomości”. W: Zygmunt Kolankowski, Zapomniany prawnik XVI wieku Jan Łączyński i jego „Kompendium sądów Króla Jegomości”. Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu, 63/2. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1960.
Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich dawnego województwa krakowskiego z lat 1674-1696. T. 1: Lata 1674–1683. Oprac. Adam Kaźmierczyk. Universitas, 1995.
Nixdorff, Jan. Opuscula iuridico-practica. Typis Davidiis Fredericii Rhetti, 1685.
Ostrowski, Teodor. Prawo cywilne narodu polskiego. T. 2. Drukarnia JKMci y Rzeczypospolitey u XX. Scholarum Piarum, 1787.
Sarnicki, Stanisław. Statuta i metrika przywileiow koronnych ięzykiem polskim spisane. Drukarnia Łazarzowa, 1594.
Volumina Constitutionum. T. 1/1. Oprac. Stanisław Grodziski, Irena Dwornicka, Wacław Uruszczak. Wydawnictwo Sejmowe, 1996.
Volumina Constitutionum. T. 1/2. Oprac. Wacław Uruszczak, Stanisław Grodziski, Irena Dwornicka. Wydawnictwo Sejmowe, 2000.
Volumina Constitutionum. T. 2/1. Oprac. Stanisław Grodziski, Irena Dwornicka, Wacław Uruszczak. Wydawnictwo Sejmowe, 2005.
Volumina Constitutionum. T. 2/2. Oprac. Stanisław Grodziski. Wydawnictwo Sejmowe, 2008.
Volumina Constitutionum. T. 5/1. Oprac. Stanisław Grodziski, Marcin Kwiecień, Krzysztof Fokt. Wydawnictwo Sejmowe, 2022.
Zawadzki, Teodor. Processus iudiciarius Regni Poloniae. Joannis Trelpinski SRM Typographus, 1637.
Balzer, Oswald. Geneza Trybunału Koronnego. Studium z dziejów sądownictwa polskiego XVI wieku. Oprac. Karol Mazur. Muzeum Historii Polski, 2009.
Balzer, Oswald. Przewód sądowy polski w zarysie. Wyd. Wojciech Hejnosz. Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego pod zarządem J. Filipowskiego, 1935.
Bardach, Juliusz. Historia państwa i prawa Polski. T. 1. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1964.
Bednaruk, Waldemar. Trybunał Koronny. Szlachecki sąd najwyższy w latach 1578–1794. Towarzystwo Naukowe KUL, 2008.
Borowski, Stanisław. Przysięga dowodowa w procesie polskim późniejszego średniowiecza. S.n., 1926.
Dąbkowski, Przemysław. „Zasada jawności w dawnem procesie polskiem”. Przewodnik Historyczno-Prawny 5 (1934–1936): 40–51.
Głuszak, Marcin. „Signum adulterinum-pieczęć fałszywa czy niewłaściwa?”. Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego 10 (2007): 43–49.
Gołaszewski, Łukasz. Konflikty o dziesięciny w dawnej Rzeczypospolitej. Aspekty prawne i społeczne na przykładzie parafii Kobylin na przełomie XVI–XVII wieku. Instytut Badań nad Dziedzictwem Kulturowym Europy, 2024.
Gołaszewski, Łukasz, i Andrzej Zakrzewski. „Ustrój województwa podlaskiego, XVI–XVIII wiek. Wybrane problemy”. W: Podlasie nadbużańskie. 500-lecie województwa podlaskiego, red. Oleg Łatyszonek. Muzeum Rolnictwa im. ks. K. Kluka w Ciechanowcu, 2013.
Górski, Kacper. Jurysdykcja karna sądu i urzędu grodzkiego krakowskiego w latach 1585–1620. Studium z dziejów staropolskiego wymiaru sprawiedliwości. Rozprawa doktorska, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2021.
Górski, Kacper. „Przestępstwo najścia na dom (invasio domus) w nowożytnym polskim prawie ziemskim”. Czasopismo Prawno-Historyczne 77, z. 2 (2025): 9–50.
Jodłowski, Jerzy, Zbigniew Resich, Jerzy Lapierre, Teresa Misiuk-Jodłowska, i Karol Weitz. Postępowanie cywilne. LexisNexis, 2014.
Kaczmarczyk, Zdzisław. „Demokracja szlachecka”. W: Historia państwa i prawa polskiego. T. 2, red. Juliusz Bardach. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1966.
Kanecki, Oskar. Sądy kapturowe Wielkiego Księstwa Litewskiego (1572–1764). Wydawnictwo Arche, 2020.
Kucharski, Tomasz. Sejmy elekcyjne w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w latach 1632–1733. Wydawnictwo Sejmowe, 2021.
Kutrzeba, Stanisław. Historja źródeł dawnego prawa polskiego. T. 1. Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1925.
Longchamps de Bérier, Franciszek. „Proces rzymsko-kanoniczny dla kodyfikacji polskiej procedury sądowej sprzed 500 lat”. Studia Prawnicze KUL 3 (99) (2024): 85–102.
Łazarska, Anna. Rzetelny proces cywilny. Wolters Kluwer, 2012.
Maisel, Witold. „Formula processus iudiciarii – code polonaise de procédure civile de 1523”. Právněhistorické Studie 19 (1975): 211–227.
Matuszewski, Józef. „Bliższość dowodu i ciężar dowodu”. W: Józef Matuszewski. Pisma wybrane. T. V. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2002.
Matuszewski, Jacek. „Pilnuj Szewcze kopyta. Słów kilka o bibliofilskim wydaniu »Formula processus« przygotowanym przez Sąd Najwyższy z okazji 500-lecia uchwalenia tej konstytucji przez polski sejm”. Polski Proces Cywilny 16, z. 4 (2025): 701–711.
Mądrzak, Henryk. „O pojmowaniu naczelnych zasad postępowania cywilnego”. W: Proces i prawo. Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Jerzego Jodłowskiego, red. Ewa Łętowska. Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wydawnictwo PAN, 1989.
Michalski, Jerzy. Studia nad reformą sądownictwa i prawa sądowego w I połowie XVIII wieku. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1958.
Mikołajczyk, Marian. Na drodze do powstania procesu mieszanego. Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, 1193. Uniwersytet Śląski, 1991.
Millar, Robert Wyness. „The Formative Principles of Civil Procedure”. W: A History of Continental Civil Procedure, red. Arthur Engelmann. Little Brown, 1927.
Moniuszko, Adam. „Iuramentum corporale praestitit. Przyczynek do badań na przysięgą dowodową w koronnym procesie ziemskim u schyłku XVI stulecia”. Socium. Al’manah socìal’noï ìstorïï 9 (2010): 361–372.
Moniuszko, Adam. Mazowieckie sądy ziemskie. Organizacja – funkcjonowanie – postępowanie. Wydawnictwo Campidoglio, 2013.
Moniuszko, Adam. „O sejmach elekcyjnych na nowo. Książka Tomasza Kucharskiego, Sejmy elekcyjne w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w latach 1632–1733. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2021 (ss. 433, ISBN: 978-83-7666-702-7)”. Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa 18, z. 1 (2025): 83–94.
Moniuszko, Adam. „Porządek rozpatrywania ekscepcji w koronnym procesie ziemskim w pierwszej połowie XVII w.”. Czasopismo Prawno-Historyczne 58, z. 1 (2006): 183–202.
Naworski, Zbigniew. „Formula processus: geneza, treść, dzieje znaczenie”. Prawo i Więź 12, z. 3 (2023): 205–215.arnia Gebethnera i Wolffa, 1925.
Rafacz, Józef. Formuła procesowa w łęczyckiem. Pierwsza Związkowa Drukarnia, 1930.
Rafacz, Józef. Nagana sędziego w dawnym procesie polskim. Uniwersytet Lubelski, 1920.
Rafacz, Józef. „Zasada dyspozytywności w dawnym procesie polskim”. Przegląd Historyczny 28, z. 2 (1929): 183–199.
Rymaszewski, Zygfryd. Z badań nad funkcjonowaniem sądów prawa polskiego w średniowieczu. Czynności woźnego sądowego. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010.
Sowa, Jan Jerzy. Wojskowa Temida. Dyscyplina i sądownictwo wojskowe w Koronie w dobie wojen tureckich w drugiej połowie XVII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2021.
Skibińska, Magdalena. „Zasady postępowania cywilnego i przesłanki procesowe”. W: Postępowanie cywilne, red. Maciej Rzewuski. C.H. Beck, 2019.
Stacherski, Krystian. „Zniesienie wyroku sądu podkomorskiego w wyniku postępowania o zły przewód prawa. Dekret Trybunału Koronnego z 1601 roku”. Paragraf. Studia z Prawa i Administracji 4 (2024): 7–14.
Starczenko, Natalia. Čest’, krov ì ritorika : konflìkt u šlâhets’komu seredoviŝì Volinì: druga polovina XVI–XVII stolìttâ. Laurus, 2014.
Starczenko, Natalia. „Apelacja w sądach grodzkich i ziemskich Wołynia na przełomie XVI i XVII wieku”. W: Źródła i współczesność polskiej procedury sądowej. 500-lecie konstytucji Formula processus, red. Tomasz Szanciło. Wolters Kluwer, 2024.
Uruszczak, Wacław. „Formula processus iudiciarii. Kodyfikacja polskiej procedury sądowej z 1523 r.”. W: Źródła i współczesność polskiej procedury sądowej. 500-lecie konstytucji Formula processus, red. Tomasz Szanciło. Wolters Kluwer, 2024.
Uruszczak, Wacław. Korektura praw z 1532 roku. Studium historycznoprawne. T. I. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, t. 966. Prace prawnicze, z. 135. Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1990.
Uruszczak, Wacław. Próba kodyfikacji prawa polskiego w pierwszej połowie XVI wieku. Korektura praw z 1532 r. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979.
Zakrzewski, Andrzej. „Osadnictwo tatarskie w Wielkim Księstwie Litewskim”. Acta Baltico-Slavica 20 (1991): 137–153.
Zdrójkowski, Zbigniew. „Proces ziemski”. W: Historia państwa i prawa polskiego, red. Juliusz Bardach. T. 2. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1966.
License
Copyright (c) 2026 Adam Moniuszko
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.