Keywords
mining freedom
theoretical concepts of freedom
Mining Ordinance
Bergfreiheit
Důlní řád
How to Cite
Number of views: 162
Number of downloads: 4
Abstract
The aim of this article is to present the understanding of freedom in the 16th century in the context of the “Mining Ordinance for the Upper Silesian Lands of Princes Jan of Opole and Jerzy of Karniów” issued in Silesia in 1526. The research aims to determine whether the name of the document commonly found in literature, i.e., “mining freedom” (German: Bergfreiheit, Czech: Důlní řád), allows its provisions to be reasonably viewed through the prism of freedom and how this freedom could have been understood at the time. The article discusses the formal aspects of “mining freedom” and the most important provisions of this document. In addition, attention is drawn to theoretical concepts relevant to the Central European understanding of freedom in the 16th century, and possible ways of understanding the freedoms resulting from the content of the “mining freedom” document are established.
References
Abramowicz M., Bartmiński J., Wolność – sztandarowa idea kultury europejskiej [w:] M. Abramowicz, J. Bartmiński (red.), Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, Lublin–Warszawa 2019, s. 15–56.
Absmeier C., Das schlesische Schulwesen im Jahrhundert der Reformation: Standische Bildungsreformen im Geiste Philipp Melanchthons, Stuttgart 2011.
Adler R., Początki nadzoru górniczego, „Nowy Górnik” 2013, nr 2, s. 4.
Agricola G., De re metalica libri XII, Jelenia Góra 2024.
Bandtkie J.V., Jus Polonicum. Codicibus veteribus manuscriptis et editionibus quibusque collatis, Varsaviae MDCCCXXXI.
Bardach J. (red.), Historia państwa i prawa Polski, t. II: Od połowy XV wieku do r. 1795, Warszawa 1971.
Bartmiński J., Niebrzegowska-Bartmińska S., Wolność w polskiej lingwokulturze [w:] M. Abramowicz, J. Bartmiński (red.), Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, Lublin–Warszawa 2019, s. 181–244.
Bartoszek B., Chłopstwo [w:] Encyklopedia Województwa Śląskiego, t. 1, Katowice 2014.
Bernacki W., Trzy szesnastowieczne spojrzenia na wolność w perspektywie katolickiej, „Horyzonty Polityki” 2022, t. 13, nr 45, s. 219–229.
Bernacki W., Wolność w polskiej myśli politycznej XVI wieku [w:] J. M. Majchrowski, B. Stoczewska (red.), Wartości polityczne, Kraków 2010, s. 37–48.
Burzec A., Rola Piastów legnicko-brzeskich w rozwoju kultury na Śląsku [w:] E. Maleczyńska (red.), Z dziejów postępowej ideologii na Śląsku w. XIV–XVI, Warszawa 1956, s. 188–226.
Cembrzyński P., Miasta górnicze Europy Środkowowschodniej w XIII–XVII wieku (rozprawa doktorska), Uniwersytet Jagielloński, 2015.
Czerwonka J., Zainteresowania Jagiellonów w Czechach, „Officina Historiae” 2021, nr 4, s. 9–14.
Dunaev A.E., Concept freiheit in German language chronicles of the XV–XVI centuries (on the material of town chronicles of Bern and Worms), „Vestnik of Samara University. History, pedagogics, philology” 2021, t. 27, nr 4, s. 152–159.
Gierowski J., Śląsk w dobie rządów szlacheckich w Polsce [w:] E. Maleczyńska, K. Maleczyński (red.), Dzieje Śląska, Warszawa 1955, s. 122–146.
Gloger Z., Encyklopedja staropolska ilustrowana, t. II–IV, Warszawa 1990.
Gmiterek H., Wokół związków kulturalnych polsko-czeskich w XVI wieku (1526–1620), „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, Sectio F: Historia, 1988/1989, t. 43/44, s. 41–73.
Götz D., Haensch G., Wellman H. (red.), Großwörterbuch Deutsch als Fremdsprache, Berlin–München–Wien–Zürich–New York 2015.
Gromek W., Kilka uwag o śląskich Arianach [w:] E. Maleczyńska (red.), Z dziejów postępowej ideologii na Śląsku w. XIV–XVI, Warszawa 1956, s. 226–247.
Grześkowiak-Krwawicz A., Regina Libertas. Wolność w polskiej myśli politycznej XVIII wieku. Gdańsk 2006.
Heck R., Śląsk w czasach wielkich ruchów ludowych w Czechach i Niemczech [w:] E. Maleczyńska, K. Maleczyński (red.), Dzieje Śląska, Warszawa 1955, s. 91–121.
Hirt H. (red.), Deutsches Wörterbuch, Berlin 1968.
Jabłoński M., Klasyfikacja wolności i praw jednostki w Konstytucji RP [w:] M. Jabłoński (red.), Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP, Warszawa 2010, s. 78–106.
Jedynak J., Ordynacja górnicza („Ordunek górny”) jako podstawa rozwoju Tarnowskich Gór, „Montes Tarnovicensis” 2008, nr 31/32, s. 12–13.
Jedynak Z., Początki miasta górniczego Tarnowskie Góry w świetle dokumentów przechowywanych w Archiwum Państwowym w Katowicach, „Szkice Archiwalno-Historyczne” 2007, nr 3, s. 23–31.
Kaczmarek R., Śląsk [w:] Encyklopedia Województwa Śląskiego, t. 1, Katowice 2014, s. 1073–1083.
Kawka W., Materiały z grodzisk stożkowatych w Tarnowicach Starych i Woźnikach w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Archeologia” 2015, t. 20, s. 87–122.
Keckowa A., Wolff A., Opis żup krakowskich z roku 1518, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1961, r. 9, nr 3, s. 491–671.
Koselleck R., Begriffsgeschichten. Studien zur Semantik und Pragmatik der politischen und sozialen Sprache, Frankfurt am Main 2006.
Kowalska L., Anabaptyści śląscy [w:] E. Maleczyńska (red.), Z dziejów postępowej ideologii na Śląsku w. XIV-XVI, Warszawa 1956, s. 151–187.
Krzyżanowski J., Wolność górnicza w Polsce (do końca XIV w.), Kraków 1935.
Květina J., „A co třetí pojetí svobody, pane kolego?” Politologický „útěk” k jazykové realitě historické vědy [w:] J. Bíba, M. Štefek (red.), Cestou politické teorie: K 70. narozeninám Milana Znoje, Praha 2023, s. 57–69.
Květina J., Mýtus republiky. Identita a politický diskurz raně novověké polské šlecht, Hradec Králové 2019.
Květina J., Od wolności sumienia do wolności republiki: czeskie i polskie myślenie o wolności we wczesnej nowożytności [w:] J. Kloczkowski (red.), Wolność. Polskie i czeskie dylematy, Kraków 2017, s. 15–50.
Květina J., Polish-Lithuanian Republican Mythology: opening the research field for a new study of Czech political thought, „Historia Slavorum Occidentis” 2025, t. 15, nr 2, s. 46–70.
Lompa J., Krótka historya górnictwa w okolicy Bytomia, Gogolin 2013.
Łabęcki H., Górnictwo w Polsce. Opis kopalnictwa i hutnictwa polskiego pod względem technicznym, historyczno-statystycznym i prawnym, t. II, Warszawa 1841.
Macürek J., Dziejowe dążenia Czech do zespolenia z Polską, „Przegląd Zachodni” 1947, t. I, s. 104–120.
Majorczyk R., Historia górnictwa kruszcowego w rejonie Bytomia, Bytom 1985.
Maleczyńska E., Górnictwo i hutnictwo [w:] K. Maleczyński (red.), Historia Śląska, t. I: Do roku 1763, cz. II: Od połowy XIV do trzeciej ćwierci XVI w., Wrocław – Warszawa – Kraków 1961, s. 113–120.
Maleczyńska E., Niektóre zagadnienia z dziejów Śląska na przełomie XV i XVI w. [w:] E. Maleczyńska (red.), Szkice z dziejów Śląska, t. I, Warszawa 1955, s. 246–261.
Maleczyńska E., Z problematyki genezy reformacji na Śląsku, „Sborník prací Filozofické fakulty brněnské univerzity”, C, „Řada historická”, 1961, t. 10, nr C8, s. 134–141.
Maleczyński K., Z dziejów górnictwa w epoce feudalnej [w:] E. Maleczyńska (red.), Szkice z dziejów Śląska, t. I, Warszawa 1955, s. 201–245.
Malicki J., O kilku cechach pisowni szesnastowiecznych dokumentów czeskich z księstw opolskiego i raciborskiego, „Acta Universitatis Wratislaviensis” 2021, No 4031, Slavica Wratislaviensia CLXXIV, s. 93–109.
Małowist M., Górnictwo w średniowiecznej Europie Środkowej i Wschodniej jako element struktur społeczno-gospodarczych w XII-XV w., „Przegląd Historyczny” 1972, t. 63, nr 4, s. 589–604.
Mańka J. (red.), Gwarkowie. Ordunek Gorny – edycja krytyczna. Działalność górniczych Izb Tradycji, Katowice 2011.
Matusik L., Z dziejów rozwoju nauk ścisłych na Śląsku [w:] E. Maleczyńska (red.), Z dziejów postępowej ideologii na Śląsku w. XIV–XVI, Warszawa 1956, s. 248–299.
Molenda D., Górnictwo kruszcowe na terenie złóż śląsko-krakowskich do połowy XVI wieku, Warszawa 1963.
Molenda D., O stosowaniu metod kompleksowych w badaniach zabytków górnictwa, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1982, t. 27, nr 1, s. 107–124.
Nowak A., Między nieładem a niewolą. Krótka historia myśli politycznej, Kraków 2020.
Nowak J., Kronika miasta i powiatu Tarnowskie Góry. Najstarsze dzieje Śląska i ziemi Bytomsko-Tarnogórskiej. Dzieje pierwszego górnictwa w Polsce, Tarnowskie Góry 1927.
Oniszczuk J., Filozofia i teoria prawa, Warszawa 2012.
Orzechowski K., Historia ustroju Śląska 1202−1740, Wrocław 2005.
Orzechowski K., Uwagi o periodyzacji historii ustroju i prawa na Śląsku w epoce feudalnej, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1968, t. 20, z. 1, s. 53–69.
Pánek J., The Political Thought in Bohemia and Moravia of the 16th and 17th Centuries, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1995, t. 39, s. 133–139.
Pfeifer W. (red.), Etymologisches Wörterbuch des Deutschen, München 2005.
Piernikarczyk J., Historia górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, t. 1, Katowice 1933.
Piernikarczyk J., Pierwsza polska ustawa górnicza czyli „Ordunek Gorny”. Historyczny dokument Górnego Śląska z roku 1528, Tarnowskie Góry 1928.
Piernikarczyk J., Tarnowskie Góry – kolebka przemysłu śląskiego, Katowice 1926.
Piestrak F., Niemiecko-polski słownik górniczy, Wieliczka 1913.
Pietrzyk-Reeves D., Ład Rzeczypospolitej. Polska myśl polityczna XVI wieku a klasyczna tradycja republikańska, Kraków 2012.
Pietrzyk-Reeves D., Szesnastowieczna republikańska filozofia wolności, „Roczniki Filozoficzne” 2023, t. 71, nr 1, s. 65–89.
Pokoj J., Artykuł 58 Ordunku Górnego, czyli rzecz o początkach ubezpieczeń na Śląsku, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2018, t. LXX, z. 2, s. 173–194.
Rauszer M., Chłop-niewolnik? Pańszczyzna w perspektywie antropologii historii, „Lud” 2017, t. 101.
Skibiński F., Regale górnicze we wczesnem średniowieczu na Zachodzie i w Polsce, „Przegląd Historyczny” 1929, t. 28, nr 2, s. 200–218.
Skinner Q., Liberty as Independence: The Making and Unmaking of a Political Ideal, Cambridge 2025.
Steinbeck A., Entwurf einer Geschichte der Schlesischen Bergwerks-Verfassung vor dem Jahre 1740, Berlin 1827.
Stößel J.Ch., Bergmännisches Wörterbuch, Chemnitz 1778.
Sucheni-Grabowska A., Wolność i prawo w staropolskiej koncepcji państwa, Warszawa 2009.
Szczech B., Rejestr wolnych chłopów (urbarz) ziemi bytomskiej, Zabrze 1996.
Szlachcic-Dudzicz D., Założenie miasta i jego rozwój przestrzenny [w:] J. Drabina (red.), Historia Tarnowskich Gór, Tarnowskie Góry 2000, s. 51–70.
Śmieja P.S., Rozumienie „istoty” wolności w polskim systemie prawa – analiza teoretycznoprawna (rozprawa doktorska), Uniwersytet Śląski, 2024.
Topolski J., Metodologia historii, Warszawa 1973.
Vaňková I., Vondrážková V., Svoboda v českém jazykovém obrazu světa [w:] M. Abramowicz, J. Bartmiński (red.), Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, Lublin–Warszawa 2019, s. 245–304.
Volumina Legum. Przedruk zbioru prawa staraniem XX. Pijarów w Warszawie od roku 1732 do roku 1782, nakład i druk J. Ohryzka, Petersburg 1859, 1.1.
Wagner T., Corpus Iuris Metallici Recentissimi et Antiquioris, Leipzig 1791.
Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo Muzealno-Humanistyczne” 2005, t. V, s. 25–42.
Weinhold K., Ueber deutsche Dialectforschung. Die Laut- und Wortbildung und die Formen der schlesischen Mundart. Mit Rücksicht auf verwantes in deutschen Dialecten., Wien 1853.
Wojcik M., Dom Sedlaczka. Dzieje budynku i jego mieszkańców, Tarnowskie Góry 2023.
Wojcik M., Tarnogórski Rynek. Dzieje domów i mieszkańców od XVII wieku do początków XX wieku, Tarnowskie Góry 2017.
Wójcik Z., Historia powszechna XVI–XVII wieku. Warszawa 1968.
Wutke K., Studien über die Entwicklung des Bergregals in Schlesien, Berlin 1897.
Wutke K. (red.), Codex Diplomaticus Silesiae, t. XX, Wrocław 1900.
Wutke K. (red.), Codex Diplomaticus Silesiae, t. XXI, Wrocław 1901.
Zalega D., Bez pana i plebana. 111 gawęd z ludowej historii Śląska, Warszawa 2021.
Drabina J., Z Dziejów Tarnowskich Gór, Okręg Tarnogórski w Średniowieczu /2, https://www.miasteczkoslaskie.com.pl/index.php?mods=pokazart&ida=305.
Encyklopedia PWN, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/kopalina;3925524.html.
Hajduk L., Dzieje Górnictwa i Hutnictwa na G. Śląsku do 1806 r. /9, https://www.miasteczkoslaskie.com.pl/index.php?mods=pokazart&ida=341.
Historie hornictví v Horním Benešově (1), https://www.zdarbuh.cz/reviry/rd-jesenik/historie-hornictvi-v-hornim-benesove-1/
https://unesco.tarnowskiegory.pl/historia/
https://www.tg.net.pl/historia/ordunek-gorny/
Konferencja Czeskie i polskie rozumienie wolności – dziedzictwo, wypowiedź J. Květiny, https://www.youtube.com/watch?v=fad1F3xarXo.
Kristek V., Bělič J., Kamiš A., Kučera K., Malý staročeský slovník, Praha 1978, https://is.muni.cz/el/1421/podzim2012/PV1A12/um/Maly_starocesky_slovnik.pdf.
Kuzio-Podrucki A., Floren tarnogórski, https://www.katalogmonet.pl/Katalog/Pieni%C4%85dz-zast%C4%99pczy/III-RP-%C5%BBetony/Dukaty-lokalne-Mennica-Polska-SA/5853-100-floren%C3%B3w-tarnog%C3%B3rskich-dp2.
Nowak A., Węzły polskiej pamięci 1, https://www.youtube.com/watch?v=aen_Zx9H8Qk.
Paweł III, Sublimis Deus. On the Enslavement and Evangelization of Indians, 1537, https://www.papalencyclicals.net/paul03/p3subli.htm.
Słownik języka polskiego PWN, https://sjp.pwn.pl/sjp/ordynacja;2495976.
Słownik polszczyzny XVI wieku, Instytut Badań Literackich PAN, https://spxvi.edu.pl/indeks/haslo/60119/
Stankiewicz B., Sąsiadek Z., Raport. Górnicze dziedzictwo. Rozpoznanie dziedzictwa materialnego obiektów nieruchomych związanych z przemysłem wydobywczym, górniczym i kopalnianym węgla kamiennego i innych paliw kopalnych (węgiel, gaz ziemny i paliwa ropopochodne) w obszarze Polski, Zabrze 2023, https://ksiegarnia.nid.pl/wp-content/uploads/2024/07/Gornicze_dziedzictwo-Raport.pdf.
Stößel J.Ch., Bergmännisches Wörterbuch, Chemnitz 1778, https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10704923?page=,1.
Tajemnice Śląska, II seria, odc. 12: Perła Habsburgów, https://www.youtube.com/watch?v=fKeu1xYCsi4.
License
Copyright (c) 2025 Piotr Szymon Śmieja
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.