Niedzielni starostowie i spadkobiercy zastawników w Polsce XV-XVI wieku

Abstract

Źródła polskie nie znają pojęcia niedzielnych starostów albo, inaczej mówiąc, niedziału starościńskiego. Termin ten utworzyła teraz Barbara Waldo [B. Waldo, Starostowie niedzielni, CPH, t. XXX, z. 1, 1978, s. 65-86.], „mając na myśli taką sytuację, gdy jedno i to samo starostwo pozostaje równocześnie w rękach co najmniej dwóch starostów" (s. 65). Kwerenda w wybranych źródłach drukowanych od schyłku XIV do początku XVI w. oraz w literaturze (przede wszystkim L. Ehrlich, A. Prochaska, także podpisany), pozwoliła autorce na wyliczenie szeregu przypadków, gdzie starostwo grodowe, cum iurisdictione (bo tylko tymi się zajmuje) było w posiadaniu więcej niż jednej osoby. Autorka wskazuje tu na Kujawy w 1374 r., Nakło przełomu XV i XVI w., Ostrzeszów w początkach XVI w., Chełm i Bełz w latach dwudziestych XVI w., Opoczno, Kraków (1495/96), liczne starostwa ruskie w XV w., wreszcie Wschowę od schyłku XV w. Zastanawiając się nad charakterem władzy starostów „niedzielnych" i genezą ich uprawnień, stawia Autorka tezę, iż „wprowadzenie  urzędów in commercium na podstawie niedzielności rodziny, umożliwia tworzenie się niedzielności jej członków jako urzędników" (s. 85). Odrzuca dotychczasowe poglądy, według których „objęcie starostwa przez synów po śmierci ojca [...] jest często uznawane za spadkobranie" (s. 85). Ów pogląd, zdaniem Autorki, grzeszy przeoczeniem faktu istnienia „uposażenia urzędu, które jako mienie nabyte niedziału nie może stanowić przedmiotu spadku" (s. 85).