O dokumencie sądowym w Polsce późnośredniowiecznej

Abstract

Dokument sądowy — ściślej dokument wystawiany przez sądy ziemskie i grodzkie, bo ten będzie przedmiotem niniejszych uwag — związany jest w Polsce z późnym średniowieczem, będąc zjawiskiem charakterystycznym i typowym przede wszystkim dla stuleci XIV i XV. Jego początki — dotąd nie zbadane — łączą się z jednej strony z przekształcaniem się dawnego sądu sędziego nadwornego w terenowy sąd królewski, zwany ziemskim, z drugiej — z uzyskiwaniem waloru pełnoprawnego świadectwa dowodowego przez coraz to szersze grono dokumentów, których wystawcami, obok panującego, stają się teraz m. in. urzędnicy zarządu lokalnego. W XIII w. dokumentu wystawianego przez sędziego właściwie nie znamy; w wypadku wystawiania pisemnego potwierdzenia wyroku sędziego, jego wystawcą jest jeszcze panujący. Wiek XIV przynosi stopniowe usamodzielnienie się dokumentu sądowego. Jego wystawcą staje się teraz sędzia, potem w towarzystwie podsędka; w niektórych dzielnicach Polski w okresie upowszechniania się dokumentu sądowego obserwujemy próby umacniania jego wiarygodności przez występowanie wśród wystawców obok sędziego również innych wyższych urzędników ziemi, jak wojewoda i kasztelan. Pełny rozkwit dokumentu sądowego przypada na drugą połowę XIV w. i stulecie następne. Pod koniec XV w. następuje już jednak zmierzch znaczenia takiego dokumentu — zostaje on wyparty przez zdobywający przewagę w praktyce sądowej wypis z ksiąg, ekstrakt.