System eksploatacji dóbr publicznych w Polsce środkowej w okresie przejścia od feudalizmu do kapitalizmu

Abstract

Rozwój kapitalizmu w rolnictwie krajów, tzw. drogi pruskiej powodował nie tylko przekształcenia struktury wsi, ale też równoczesną przebudowę organizacyjno-gospodarczą wielkiej własności ziemskiej; w odróżnieniu od stosunków zachodnioeuropejskich były to przemiany powolne, wieloetapowe i przeważnie opóźnione. W Anglii przestawienie feudalnych majątków na gospodarkę typowo kapitalistyczną, łączącą wielką własność typu latyfundialnego z systemem dzierżawno-farmerskim, odbyło się stosunkowo najwcześniej, dzięki „sprzężeniu zwrotnemu” z rewolucją przemysłową i urbanizacyjną. Akumulacja pierwotna (ogradzania, rugi) przyniosła w efekcie koncentrację ziemi w rękach landlordów przy całkowitym zaniku wsi w sensie kontynentalnym. Innym źródłem powstawania nowej arystokracji obszarniczej w wyniku angielskiej rewolucji burżuazyjnej XVII w. były dobra koronne i kościelne. Inaczej było we Francji, gdzie rewolucja agrarna unicestwiła własność feudalną i większość ziemi z parcelowanych dóbr narodowych-koronnych, poduchownych i skonfiskowanych emigrantom przechwyciła na licytacjach burżuazja, część dostała się zamożniejszym chłopom. Rolnictwo przybrało tu charakter przeważnie drobnotowarowy, choć utrzymały się też, bądź były tworzone większe majątki, zwłaszcza przez nadania napoleońskie; rozbudowany został system farmerski . Jeszcze inny układ miała własność ziemska w Stanach jednoczonych A. P.: gospodarka drobna i średnia zwyciężyła we współzawodnictwie z dążeniem właścicieli niewolników do rozbudowy swych posiadłości latyfundialnych na południu oraz koncernów przemysłowych i towarzystw kolejowych do zagarnięcia olbrzymich połaci ziemi państwowych na północy. Zwycięstwo skwaterów i farmerów przypieczętował Homestead Act z 1862 r., umożliwiający każdemu obywatelowi otrzymanie na zachodzie parceli 160-akrowej. Oczywiście, w późniejszym okresie w wymienionych krajach zachodziły dalsze zmiany w strukturze własności ziemskiej, m. in. w kierunku koncentracji ziemi lub przeciwnie parcelacji, ale tutaj interesuje nas przede wszystkim moment narodzin nowego ustroju rolnego.