Struktura polskich centralnych władz emigracyjnych w latach 1939-1945

Abstract

I. Uwagi wstępne. II. Prezydent Rzeczypospolitej. III. Rząd: 1. Organizacja rządu, 2. Skład osobowy Rady Ministrów, 3. Prezydium Rady Ministrów. IV. Ministerstwa: 1. Ogólna organizacja ministerstw, 2. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, 3. Ministerstwo Spraw Zagranicznych, 4. Ministerstwo Obrony Narodowej, 5. Ministerstwo Skarbu, 6. Ministerstwo Prac Kongresowych, 7. Ministerstwo Informacji i Dokumentacji, 8. Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej, 9. Ministerstwo Przemysłu, Handlu i Żeglugi, 10. Ministerstwo Sprawiedliwości, 11. Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, 12. Ministerstwo Odbudowy Administracji Publicznej, 13. Minister — Delegat Rządu do Spraw Polskich na Wschodzie. V. Rada Narodowa Rzeczypospolitej Polskiej. VI. Naczelne Władze Wojskowe. VII. Sądy. VIII. Kontrola państwowa.

Skutkiem przegranej przez Polskę kampanii wrześniowej 1939 r. było m.in. ustanie działalności polskich centralnych władz państwowych na terytorium państwa. Po opuszczeniu kraju władze te kontynuowały swoją działalność. Funkcjonowanie polskich władz państwowych na emigracji, uznawanych przez zdecydowaną większość państw, stanowiło z punktu widzenia prawa międzynarodowego, mimo okupacji terytorium Polski, kontynuację istnienia państwowości polskiej i symbol jej trwania. Umożliwiało też ono dalszy nieprzerwany udział Polski w szeregu państw koalicji antyhitlerowskiej w wojnie przeciw Rzeszy Niemieckiej i jej sojusznikom oraz organizowanie i kierowanie wysiłku zbrojnego.

Fakt, że władze emigracyjne kontynuowały działalność przedwojennych władz państwowych, był zarazem przyczyną i skutkiem ich określonego oblicza społecznego i politycznego. Były to, ujmując rzecz najogólniej, władze państwa o ustroju kapitalistycznym, który chciały — mimo pewnego dystansowania się od rządów przedwojennych — utrzymać w Polsce po zwycięskim zakończeniu wojny. Rzutowało to w sposób zasadniczy na działalność władz emigracyjnych, ich politykę zagraniczną oraz na charakter i funkcjonowanie ich wojskowych i cywilnych ekspozytur krajowych. Sprawy te są przedmiotem licznych prac badawczych oraz publikacji i nie stanowią tematu opracowania. 

Opracowanie niniejsze poświęcone jest wyłącznie omówieniu struktury polskich centralnych władz emigracyjnych na zachodzie Europy (bez ich ekspozytur krajowych), głównie zaś struktury rządu, zachodzących w tej strukturze zmian oraz zakresu działania poszczególnych organów władzy. Omówienie to jest w zasadzie całkowicie oderwane od wydarzeń militarnych, politycznych i społecznych, nawet pozostających w ścisłym i bezpośrednim związku ze strukturą i zadaniami władz. Obejmuje okres od opuszczenia kraju przez władze we wrześniu 1939 r. do uznania przez mocarstwa zachodnie Rządu Jedności Narodowej w lipcu 1945 r.

Podstawę źródłową opracowania stanowią przechowywane w Archiwum Akt Nowych w Warszawie zespoły i zbiory akt polskich władz emigracyjnych, Dziennik Ustaw i Monitor Polski z lat 1939 - 1945 oraz szereg opracowań, powołanych w przypisach. Oparte na szerszej podstawie, wychodzi ono daleko poza skrótowe informacje na ten sam temat, zawarte w przewodniku po zasobie AAN (Warszawa 1973, poz. 217-224, 255) oraz w pracy I. Ihnatowicza, Vademecum do badań nad historią XIX i XX wieku, t. II, Warszawa 1971, s. 105.