Etude sur philosophie d’histoire au III-e Reich

Abstract

Pragnę w tym szkicu podzielić się garścią refleksji na temat nazistowskiej historiozofii; wskazać na niektóre jej źródła, uporządkować dotychczasowe mniemania o jej podstawowych założeniach, zająć się jej wpływem na historiografię, wreszcie — podjąć próbę uzasadnienia, że stanowiła ona istotny składnik ideologii nazizmu w hitlerowskich Niemczech. Temat nie jest obcy światowej literaturze, wykazującej w ostatnim trzydziestoleciu — jak wiemy — ogromne zainteresowanie faszystowskim fenomenem; odnotowali go w kilku monografiach oraz niewielkiej liczbie przyczynków specjaliści Zeitgeschichte w Republice Federalnej Niemiec. Ci ostatni chętnie przyznają, że nazizm miał swoją „filozofię dziejów”, że — na wzór wielu dawnych ideologii pretendujących do miana „światopoglądów” (od Platona poczynając, a na Heglu kończąc) — usiłował na nowo napisać historię ludzkości; nie ukrywają, że częściowo zdążył to już zrobić, że — dalej — propagowane przez nazizm wyobrażenia o historii nie miały wiele wspólnego z uprawianiem nauki, a w końcu również, że doktryna historyczna Trzeciej Rzeszy wydatnie wzbogacała repertuar hitlerowskiej propagandy oraz skutecznie wspierała politykę hitlerowskiego państwa. Ale jednocześnie zastanawia, że ten pasjonujący i jakże pouczający temat ciągle na próżno czeka na swoją syntezę. Nie tu miejsce na szczegółową analizę przyczyn tej wstrzemięźliwości. Sądzę, że wstyd przed przypominaniem najgłębszego w dziejach ludzkich upadku nauk historycznych, obawa przed konsekwencjami odkrycia wielorakich powiązań, istniejących między akademicką historiografią lat trzydziestych i czterdziestych a ideologią „ruchu”, a także chęć ukrycia czy przynajmniej pomniejszenia udziału tej historiografii we współpracy z hitlerowskim aparatem władzy, mającej na celu uzgadnianie nowego obrazu niemieckiej przeszłości — walczą z sobą o pierwszeństwo.