Jeszcze raz o ustanowieniu kognitora w rzymskim procesie klasycznym

Abstract

Problem ustanowienia kognitora w procesie rzymskim interesował mnie w związku z publikacją na temat przelewu wierzytelności w prawie rzymskim (Przelew wierzytelności w prawie rzymskim, Poznań 1969). Aby osiągnąć skutki dzisiejszego przelewu wierzytelności posługiwali się Rzymianie instytucją tzw. kognitora in rem suam, którego mianował cedent zawierając zarazem umowę, mocą której zatrzymywał kognitor dla siebie to, co wyegzekwował od dłużnika. Faza w której cedent mógł mianować takiego kognitora miała pewne znaczenie praktyczne. Jeśli bowiem przyjmiemy, że możliwe to było dopiero w toku procesu, pojmowanego nawet jak najszerzej, czyli w momencie in ius vocatio, to uznać musimy, że do ,.przelewu” w drodze cesji kognitorskiej nadawały się jedynie wierzytelności wymagalne w momencie ustanowienia tego zastępcy procesowego. Przyjęcie natomiast tezy, że ustanowienie kognitora było możliwe dla procesu mającego toczyć się w przyszłości, prowadzi do wniosku, iż przedmiotem obrotu mogły być również wierzytelności wymagalne w przyszłości. Taki też pogląd reprezentowałem w wymienionej wyżej publikacji. Stał się on przedmiotem rewizji M. Zabłockiej w publikacji pt. Ustanowienie kognitora w rzymskim procesie klasycznym, która ukazała się w CPH XXIV, 2/1972, ss. 1-18.