Moderator imperii

Abstract

Ta szczególna forma rządów i charakterystyczny dla niej urząd naczelny powstały po raz pierwszy w Rzymie Oktawiana Augusta. Swe oficjalne sformułowanie i uzasadnienie znalazły one wówczas w Res gestae Divi Augusti. Przedstawiono w nich zadanie, jakie Oktawian spełnił przed konstytucyjnym ustabilizowaniem swej władzy: Rem publicam a dominatione factionis opressam ad libertatem vindicavi. To nie było nowe i nieznane w ustroju i dziejach politycznych Rzymu. Takim był Brutus, pierwszy vindex libertatis — jak przypomnienie tego określenia brzmią słowa Res gestae. Działalność takich obrońców ustroju była równocześnie i pozaprawna, i prawna, i ponadprawna. Była pozaprawna, gdyż nie miała oparcia w pozytywnych normach prawnych, w normach o organizacji i kompetencji istniejących urzędów vindex libertatis działał suo consilio, a nie na podstawie norm do tego go upoważniających. Była równocześnie prawna, bo działał on dla stabilizacji państwa i ustroju, a nie dla jego obalenia. I była w końcu ponadprawna, bo ponad istniejącymi szczegółowymi normami o organizacji aparatu władzy stawiała nową zasadę, konieczną dla ocalenia od niebezpieczeństw „ustroju jako całości”. Po spełnieniu zaś tego zadania — vindex libertatis wracał do stanowiska zwykłego obywatela, normalne organy konstytucyjne funkcjonowały wedle normalnych norm prawnych. Funkcja princepsa była w republice ograniczona jej celem i ograniczona czasowo, była „nadzwyczajnym urzędem”, a nie trwałym elementem w aparacie władzy.