Karta z dziejów sołectw dawnej Rzeczypospolitej

Abstract

Nie zwrócono dotyczas należytej uwagi w naszej literaturze naukowej, a co za tym idzie, nie wytłumaczono uderzającego zjawiska, że w księgach grodzkich województwa krakowskiego od końca XVI wieku występuje znaczna ilość oblatowanych dokumentów lokacyjnych i przywilejów na sołectwa, nie tylko współczesnych, ale sięgających wstecz aż do XIII stulecia, przedkładanych do wpisu przez osoby pochodzenia chłopskiego. Otóż na rozpowszechnienie się tej praktyki wpłynęły dwie zasadnicze przyczyny. Pierwsza to zaprowadzenie za przykładem Wielkopolski dla poszczególnych grodów małopolskich zasady tzw. wieczności, która nadawała aktom wpisanym do ksiąg grodzkich pełną moc dowodową bez potrzeby przenoszenia ich do ksiąg ziemskich. W związku z tym kancelarie grodzkie, dostępne codziennie dla stron celem wnoszenia wpisów, rychło zdołały pod tym względem zdobyć sobie przewagę nad kancelariami sądów ziemskich, które przyjmowały wpisy tylko w okresie odbywania roczków oraz tzw. leżenia ksiąg. Druga przyczyna tkwiła w rozpoczętym jeszcze na przełomie XIV i XV wieku procesie przebudowy gospodarki rolnej, w wyniku którego nastąpiło poważne przesunięcie w stanie posiadania ziemi z rąk chłopskich na korzyść rozszerzających się, względnie nowozakładanych folwarków szlacheckich. Ułatwiła i przyspieszyła ten proces w szczególności akcja skupu sołectw oparta na znanym przepisie statutu warckiego z r. 1423 i ostateczna likwidacja praw dziedzicznych sołtysów w konstytucji z r. 1563. W tej sytuacji nie pozostawało sołtysom wiele środków prawnych, którymi mogliby się oni skutecznie bronić już nie tyle przed skupem, ile przede wszystkim przeciw niesprawiedliwemu oszacowaniu wykupywanych sołectw, względnie przed odejmowaniem służącego im do nich prawa dożywocia. Jednym z takich właśnie środków o charakterze pośrednim było wpisanie dokumentu lokacyjnego lub innego przywileju na sołectwo do ksiąg sądowych. Tą drogą zabezpieczano z jednej strony sam dokument jako taki na wypadek jego zaginięcia, z drugiej zaś uzyskiwano w razie potrzeby silną podstawę dowodową dla wykazania wypływających z niego praw