Słowa kluczowe
gubernie zachodnie
Imperium Rosyjskie
ruch manifestacyjny
1861 rok
Jak cytować
Liczba wyświetleń: 66
Liczba pobrań: 50
Abstrakt
Artykuł przedstawia utworzenie w 1861 r. sądów policyjnych w zachodnich guberniach Imperium Rosyjskiego (Wilno, Grodno, Kowno, Mińsk, Mohylew, Witebsk, Kijów, Wołyń i Podolia) oraz analizuje ich praktyczne funkcjonowanie. Utworzenie tych sądów przez władze rosyjskie w sierpniu 1861 r. było związane z falą antyrządowych demonstracji (ruch manifestacyjny). Do właściwości sądów policyjnych należały drobne przestępstwa polityczne niepołączone z przemocą – przede wszystkim śpiewanie polskich hymnów patriotycznych, noszenie symboli narodowych i tradycyjnych strojów. Celem utworzenia sądów policyjnych było szybkie karanie uczestników demonstracji w ramach formalnych postępowań sądowych, przy zachowaniu pozorów legalności działań władz. Okres ich najintensywniejszej działalności trwał od września do końca 1861 r. Sądy te nie miały spójnych standardów działania i w praktyce funkcjonowały jako doraźne narzędzie administracji lokalnej służące do tłumienia przejawów nielojalności politycznej. Działalność sądów policyjnych różniła się w zależności od regionu i podejścia poszczególnych gubernatorów, przy czym najwyższą aktywność odnotowano w guberniach ukraińskich. Większość spraw kończyła się uniewinnieniem lub zwolnieniem z kary, co powodowało niezadowolenie władz centralnych i prowadziło do oskarżeń o nielojalność skierowanych wobec sędziów. W rezultacie sądy policyjne ostatecznie nie spełniły oczekiwań jako skuteczne narzędzie represji.
Finansowanie
Niniejszy dokument został opracowany przy wsparciu finansowym Unii Europejskiej. Za jego treść wyłączną odpowiedzialność ponosi Ihar Hushchynski i w żadnym wypadku nie może być ona uznana za odzwierciedlającą stanowisko Unii Europejskiej.
Bibliografia
Lietuvos Valstybės Istorijos Archyvas (Wilno), zesp. 952 (Виленский полицейский суд 1-й инстанции), inw. 1 [inwentarz spraw wchodzących w skład zespołu].
Державний архів Рівненської області (Równe), zesp. 368 (Дубенський тимчасовий поліційний суд), inw. 1 [inwentarz spraw wchodzących w skład zespołu].
Державний архів Хмельницької області (Chmielnicki), zesp. 270 (Каменецкий временный полицейский суд), inw. 1–2 [inwentarz spraw wchodzących w skład zespołu].
НГАБ, zesp. 159 (Минский уездный суд), inw. 1, sygn. 6672, Дело Минского полицейского суда о пении запрещенного гимна Головниной с дочерьми и др., 1861 г.
НГАБ, zesp. 159 (Минский уездный суд), inw. 1, sygn. 6679, Дело Минского полицейского суда о пении запрещённого гимна 20 октября 1861 г. в Минском римско-католическом кафедральном костёле, 1861 г.
НГАБ, zesp. 159 (Минский уездный суд), inw. 1, sygn. 6689, Указы и предписания относительно мер для прекращения образовавшихся в Западном крае беспорядков, 1861–1864 гг.
НГАБ, zesp. 159 (Минский уездный суд), inw. 1, sygn. 6690, Ведомость Минского полицейского суда о лицах, подверженных суждению, 1861–1862 гг.
НГАБ, zesp. 295 (Канцелярия минского губернатора), inw. 1, sygn. 1405, Дело о перемещении и увольнении должностных лиц за подозрение в участии в революционном движении, 1861–1862 гг.
НГАБ,zesp. 1430 (Канцелярия витебского гражданского губернатора), inw. 1, sygn. 30894, Дело об учреждении в г. Витебске временного полицейского суда 1861 г.
РГИА, zesp. 908 (Валуев Пётр Александрович), inw. 1, sygn. 115, Переписка (преимущественно, телеграфная) министров внутренних дел П.А. Валуева, С.С. Ланского и др. с губернаторами и др. лицами., 1860–1880 гг.
РГИА, zesp. 1263 (Комитет министров), inw. 1, sygn. 2901, Комитет министров. Журналы июля 1861 года.
РГИА, zesp. 1263 (Комитет министров), inw. 1, sygn. 2904, Комитет министров. Приложения к журналам июля 1861 года. Часть III-я.
РГИА, zesp. 1282 (Канцелярия министра внутренних дел), inw. 1, sygn. 20, Дело об учреждении в Западных губерниях временных полицейских судов, введении военного положения и принятии других мер к прекращению антиправительственных выступлений и пропаганды, 1861 г.
РГИА, zesp. 1282 (Канцелярия министра внутренних дел), inw. 1, sygn. 111, Дело по донесениям губернаторов о деятельности временных полицейских судов, учрежденных в Западных губерниях в связи с антиправительственными выступлениями, 1862–1869 гг.
РГИА, zesp. 1282 (Канцелярия министра внутренних дел), inw. 2, sygn. 334, Дело о введении 9-ти западных губерниях управления аналогичного с управлением в центральных губерниях России, 1862–1863 гг.
РГИА, zesp. 1282 (Канцелярия министра внутренних дел), inw. 2, sygn. 344, Дело по проекту князя Гагарина об учреждении в Западном крае высших уголовных судов, 1863 г.
РГИА, zesp. 1282 (Канцелярия министра внутренних дел), inw. 2, sygn. 358, Дело о введении в Западных губерниях мировых судебных учреждений, 1871–1883 гг.
Центральний державний історичний архів України (Kijów), zesp. 488 (Киевский полицейский суд), inw. 1 [inwentarz spraw wchodzących w skład zespołu].
Korwin-Milewski H., Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855–1925), Poznań 1930.
Валуев П.А., Дневник П.А. Валуева, министра внутренних дел, t. 1, Москва 1961.
Временное положение о полицейских судах, учреждаемых в некоторых западных губерниях, 5 августа 1861 г. [w:] Полное собрание законов Российской империи, zbiór 2, t. 36, 1861, oddział 2, nr 37327.
Долбилов М.Д., Миллер А.И. (red.), Западные окраины Российской империи, Москва 2006. DOI: https://doi.org/10.1353/imp.2006.0118
Дьяков В. i in. (red.), Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861–1862 гг., Москва 1964.
Маевский И., Гродненская процессия 14 Августа 1861 года, „Русская Старина”, 1891 nr 5, s. 489–497.
Матвейчык Д.Ч. (red.), Паўстанне 1863–1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай Губернях: дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі, Мінск 2014.
Мейер М.П., Подготовка к польскому мятежу в Минской губернии в 1861 г., Белград–Минск 2019.
Никотин И.А., Из записок Ивана Акимовича Никотина, „Русская Старина” 1902, nr 7, s. 61–80.
Свод законов Российской империи, повелением государя императора Николая Павловича составленный. Издание 1857 года, t. XV, ks. 1, Санкт-Петербург 1857.
Kaczyńska E. , Ludzie ukarani. Więzienia i system kar w Królestwie Polskim 1815–1914, Warszawa 1989.
Kaczyńska E., Człowiek przed sądem: społeczne aspekty przestępczości w Królestwie Polskim (1815–1914), Warszawa 1994.
Kieniewicz S., Powstanie styczniowe, Warszawa 1983.
Komar J., Warszawskie manifestacje patriotyczne 1860–1861, Warszawa 1970.
Komar J., Grodzieńskie manifestacje przed powstaniem styczniowym, „Przegląd Historyczny” 1960, nr 1, s. 95–122.
Korobowicz A., Witkowski W., Prawo i sądy na zabranych wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej w XIX w., „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2003, t. 55, z. 1, s. 61–84. DOI: https://doi.org/10.14746/cph.2003.1.4
Legieć J., Latawiec K., Prawobrzeżna Ukraina: czasy Annienkowa i Bezaka (1864–1868), Kielce 2018.
Szpoper D., Pomiędzy caratem a snem o Rzeczypospolitej. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich w guberniach zachodnich w latach 1855–1862, Gdańsk 2003.
Tarkowski M., Stan wojenny w prowincjach północno-zachodnich Imperium Rosyjskiego i jego wpływ na status prawny poddanych cesarza Aleksandra II (1855–1881), „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2019, t. 71, z. 1, s. 44–47. DOI: https://doi.org/10.14746/cph.2019.1.2
Tarkowski M., Polacy na Litwie i Białorusi pod rządami Aleksandra II (1855–1881), Gdańsk 2018.
Wiech S., Litwa i Białoruś. Od Murawjowa do Baranowa (1864–1868), Kielce 2018.
Wiech S., Stan wojenny w Królestwie Polskim (1861). Pierwsze przymiarki, „Kwartalnik Historyczny” 2022, t. 129, nr 2, s. 373–409. DOI: https://doi.org/10.12775/KH.2022.129.2.03
Гушчынскі І.Г., Судовая сістэма на тэрыторыі Беларусі ў 1840–1872 гг., „Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки” 2021, nr 1, s. 68–73.
Комзолова А.А., Политика самодержавия в Северо-Западном крае в эпоху Великих реформ, Москва 2005.
Никотин И.А. Столетний период (1772–1872) русскаго законодательства в воссоединенных от Польши губерниях и законодательство о евреях (1649–1876), t. 1, Вильна 1886.
Сакольчык А.Э., Пратэсная актыўнасць грамадства напярэдадні і падчас паўстання 1863–1864 гг. [w:] В.В. Даніловіч (red.), Грамадска-палітычнае жыццё ў Беларусі, 1772–1917 гг., Мінск 2018, s. 301–322.
Середонин С.М., Исторический обзор деятельности Комитета министров. К столетию Комитета министров (1802–1902), Санкт-Петербург 1902.
Смирнов А.Ф., Восстание 1863 в Литве и Белоруссии, Москва 1963.
Шандра В., Карліна О., Польські маніфестації у Правобережній Україні напередодні Січневого повстання 1863 р.: учасники, вимоги, наслідки, „Український історичний журнал” 2023, nr 3, s. 81–82. DOI: https://doi.org/10.15407/uhj2023.03.069
Швед В.В., Перадпаўстанцкі рух у Гродзенскай губерні ў 1861–1862 гадах [w:] І. Соркіна (red.), Горад святога Губерта: альманах лакальнай гісторыі. Вып. 8, Гродна 2014, s. 89–90.
Шелкопляс В.А., Полицейские cуды в Беларуси в 60-е гг. XIX в. [w:] К.И. Барвинок (red.), Милиции Беларуси 90 лет: история и современность, Минск 2007, s. 150–153.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Ihar Hushchynski
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.