Sobory ziemskie w historiografii radzieckiej

Abstrakt

Zagadnienie soborów ziemskich nie od razu zyskało należną mu rangę w literaturze radzieckiej. W latach 1920-1940 ukazały się artykuły wprowadzające do obrotu naukowego nowe materiały dotyczące poszczególnych soborów z lat 1613, 1616, 1639, 1683/84. W kwestii ogólnej koncepcji rozwoju tego organu politycznego autorzy artykułów w zasadzie podzielali poglądy, jakie ustaliły się w literaturze przedrewolucyjnej. Tak więc w wybitnej książce pióra A. E. Presnjakowa dzieje soborów ziemskich ujmowane są w związku z procesem zastępowania monarchii opartej na własności ziemi w formie wotcziny (wotczinnaja monarchija) przez „państwo policyjne z jego systemem »uświęconego« nadzoru nad wszystkimi aspektami życia narodowego w imię »dobra powszechnego« [. ..]”. Stwierdzając, że sobory ziemskie Rusi Moskiewskiej to „zjawisko tego samego typu historycznego” co zachodnioeuropejskie zgromadzenia reprezentacyjno-stanowe, autor dostrzega jednak znaczne między nimi różnice. W krajach Europy Zachodniej powstanie zgromadzeń stanowych „było niezbędnym i bardzo ważnym czynnikiem samego właśnie jednoczenia władzy z jej feudalnego rozbicia i rozproszenia”. „Na Rusi sobory ziemskie były czynnikiem organizacji państwa w jedynowładczej i samowładczej (jedinodierżawnoj i samodierżaumoj) monarchii, która zakończyła” zbieranie władzy pełnym zwycięstwem nad jej „udzielnowotczinnym rozdrobieniem”.