Pióra w służbie buławy. O kancelariach i archiwaliach hetmańskich w XVIII w.

Main Article Content

Tomasz Ciesielski

Abstrakt

W artykule przedstawiona została na tle kompetencji urzędy hetmańskiego dokumentacja wytwarzana przez kancelarie wojskowe działające przy hetmanach Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII w. Na początku tego stulecia w do największego rozrostu władzy buławy w całej historii istnienia urzędu. Nastąpiło to w sposób nieformalny, a na dodatek towarzyszyły liczne nadużycia ze strony osób dowodzących armiami koronną i litewską, co sprawiło, że w zatwierdzonych na sejmie 1717 r. konstytucjach, a przede wszystkim traktacie warszawskim pojawiły się zapisy ograniczające władzę hetmanów. Jednak tylko w niewielkim stopniu i dalej hetmani posiadali rozległe kompetencje, które zapewniały im pełnię władzy administracyjnej i sądowniczej nad wojskiem. Utrzymali ją do połowy lat 60. XVIII w. a dowodzi tego dokumentacja wojskowa wytworzona przez kancelarię działające przy hetmanach. W artykule omówiono tę dokumentacją, co do której nie można mieć wątpliwości, że miała charakter publiczny. Do pierwszej grupy zaliczoną dokumenty i akta związane z władzą administracyjną hetmanów: wydawane przez nich lub zatwierdzane regulaminy, przede wszystkim organizacyjne, rozkazy hetmańskie, przesyłane z oddziałów raporty o stanach osobowych, wyposażenia, czy ruchach kadrowych itp. Kolejna grupa, to dokumentacja finansowa związana z utrzymaniem obu armii (w tym także oddziałów noszących nazwę hetmańskich) i urzędu hetmańskiego. Do trzeciej zaliczono akta i korespondencję powstałą z związku z prowadzoną przez hetmanów działalnością dyplomatyczną. Do czwartej - wszelką dokumentację związaną z władzą dyscyplinarną i sądowniczą hetmanów, a do piątej - korespondencję służbową prowadzoną przez hetmanów z podkomendnymi, jak też z królem, ministrami i ważniejszymi urzędnikami państwowymi. Bogate w materiał źródłowy zachowane spuścizny archiwalne po hetmanach: Adamie Mikołaju Sieniawskim, Janie Klemensie Branickim, Michale Kazimierzu Radziwille oraz trzech przedstawicielach rodu Rzewuskich sprawujących w XVIII w. ten urząd, pozwalają stwierdzić, że dokumentacja wojskowa powstawała jako publiczna i w takim charakterze podlegała procesom archiwotwórczym w kancelariach hetmańskich. Zapewne za życia hetmanów dokumentacja wojskowa przechowywana była oddzielnie od pozostałych dokumentów i akt o charakterze publicznym, a tym bardziej prawno-majątkowych i rachunkowo-gospodarczych. Po śmierci hetmana zazwyczaj jednak ich spadkobiercy przestawali otaczać dokumentację wojskową specjalną troską, a traktując ją jako prywatną część masy spadkowej, dołączali do reszty pozostałej po zmarłym spuścizny aktowej, poddając ją wstępnym procesom archiwizacji. W konsekwencji tzw. archiwa hetmańskie zaczęły być traktowane jako prywatne, choć powstały jako publiczne. Dowodzi tego zmiana procesu archiwotwórczego zachodzącego w przypadku dokumentacji wojskowej po połowie lat 60. XVIII., gdy hetmani utracili realną władzę nad armiami Rzeczypospolitej na rzecz Komisji Wojskowej Koronnej i Komisji Wojskowej Litewskiej. Cała dokumentacja wojskowa zaczęła być wytwarzana i gromadzona w kancelariach najpierw komisji wojskowej, następnie Departamentu Wojskowego Rady Nieustającej i w końcu Komisji Wojskowej przy Straży Praw - instytucji, co do których nie ma wątpliwości, że były publiczne.

Downloads

Download data is not yet available.

Article Details

Jak cytować
Ciesielski, T. (2019). Pióra w służbie buławy. O kancelariach i archiwaliach hetmańskich w XVIII w. Czasopismo Prawno-Historyczne, 70(2), 213-247. https://doi.org/10.14746/cph.2018.2.8
Dział
Prace drobne i materiały
Biogram autora

Tomasz Ciesielski, Uniwersytet Opolski

Tomasz Ciesielski, dr hab., profesor Uniwersytetu Opolskiego od 2011 r. Zainteresowania badawcze: wojskowość polska i europejska u schyłku XVII w. i w XVIII w.; Rzeczpospolita w czasach Augusta III i w pierwszych latach panowania Stanisława Augusta, „kwestia wschodnia” w XVIII w.; Polacy i inne mniejszości narodowe w regionie nadczarnomorskim od końca XVIII w. do początków XX w.; księgi sądowe i spuścizny rodowe z województw południowo-wschodnich Rzeczypospolitej.

Bibliografia

  1. [Otwinowski E.], Dzieje Polski pod panowaniem Augusta II od roku 1696-1728, wyd. J. Czech, Kraków 1849.
  2. AGAD, Archiwum Radziwiłłowskie (AR), dz. VII, nr 1a, 1b, 1c, 1d, 2, 3a, 3b, 3c.
  3. AGAD, Archiwum Roskie (ARos), Korespondencja (K), Suplement (Supl.), nr 4-22.
  4. AGAD, ARos, Militaria (M), pudło 3; AGAD, ARos, K, Supl., nr 27.
  5. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (AGAD), Archiwum Publiczne Potockich (APPot), nr 59, 60.
  6. Biblioteka im. Książąt Czartoryskich w Krakowie (BCz), nr 2448.
  7. Brodowski S., Corpus Juris Militaris Polonicum, w którym się znajdują artykuły woienne hetmańskie autoritate seymu walnego koronnego r. 1609 za króla jmci Zygmunta III w Warszawie aprobowane…, Elbląg 1753 (CIM).
  8. Ciesielski T., Armia koronna w czasach Augusta III, Warszawa 2009.
  9. Ciesielski T., Działalność wojskowa hetmana wielkiego koronnego Józefa Potockiego i jego kręgu klientalno-rodzinnego, [w:]: J. Urwanowicz (red.), Magnateria Rzeczypospolitej w XVII-XVIII wieku, pod red. J. Urwanowicza, Białystok 2003.
  10. Ciesielski T., Hetmani Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku (lata 1717-1794), „Tarnowskie Studia Historyczne”, 2011, t. II.
  11. Ciesielski T., Michał Kazimierz Radziwiłł jako dowódca armii litewskiej w latach 1735-1762, [w:] M. Nagielski, K. Żojdź Karol (red.), Radziwiłłowie w służbie Marsa, red. M. Nagielski, K. Żojdź Karol, Warszawa 2017.
  12. Ciesielski T., Zabiegi hetmanów o rewizję uchwał sejmu niemego i odzyskanie komendy nad autoramentem cudzoziemskim a sejmy w latach 1717-1724 (prolegomena), [w:] J. Muszyńska (red.), Rzeczpospolita w dobie Wielkiej Wojny Północnej, Kielce 2001.
  13. Ciesielski T., Źródła do dziejów regimentów i chorągwi wojska koronnego z lat 1717-1763, „Miscellanea Historico-Archivistica”, t. XIII.
  14. Gierowski J.A., „Opisanie” urzędów centralnych przez konfederatów warszawskich, [w:] J.A. Gierowski (red.), O naprawę Rzeczypospolitej XVII-XVIII w. Prace ofiarowane Władysławowi Czaplińskiemu w 60 rocznicę urodzin, Warszawa 1965.
  15. Gierowski J.A., Między saskim absolutyzmem a złotą wolnością. Z dziejów wewnętrznych Rzeczypospolitej w latach 1717-1715, Wrocław 1953.
  16. Gierowski J.A., Polska wobec kampanii rosyjskiej Karola XII, [w:] idem, W cieniu Ligii Północnej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1971.
  17. Gierowski J.A., The Polish-Lituanian Commonwealth in the XVIII century. From anarchy to well-organised state, Kraków 1996.
  18. Kempski S., Władza buławy, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 1934, t. 7, z. 2.
  19. Konopczyński W., Konfederacja barska, t. 2, Warszawa 1991, t. 2.
  20. Korzon T., Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta 1764-1794, t. 3, Kraków− Warszawa 1897.
  21. Link-Lenczowski A.K., Sieniawski Adam Mikołaj, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXXVII, Warszawa-Kraków 1996-1997.
  22. Łopatecki K., W. Walczak, Wstęp, [w:] oprac. K. Łopatecki, W. Walczak (oprac.), Pałac Branickich w Białymstoku, t. I: Inwentarze z XVII i XVIII stulecia, cz. 1, Białystok 2012.
  23. Matuszewicz M., Diariusz życia mego, oprac. B. Królikowski, komentarz Z. Zielińska, Warszawa 1986.
  24. Olechnowicz L., Archiwa rodowe i osobiste w Litewskim Państwowym Archiwum Historycznym, „Miscellanea Historico-Archivistica”, t. IX.
  25. Organiściak W., Środki prawne przeciwko wyrokom sądów wojskowych autoramentu cudzoziemskiego w Rzeczypospolitej szlacheckiej w sprawach karnych, „Problemy Prawa Karnego” , 2004, t. XXV (2004).
  26. Organiściak W., Z badań nad postępowaniami szczególnymi w prawie karnym wojskowym Rzeczypospolitej szlacheckiej, „Problemy Prawa Karnego” 2000”, t. XXIII (2000).
  27. Pamiętniki Krzysztofa Zawiszy, wojewody mińskiego (1666–1721), wyd. J. Bartoszewicz, Warszawa 1862.
  28. Popiołek B., Królowa bez korony. Studium z życia i działalności Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej ok. 1669-1729, Kraków 1996.
  29. Prochaska A., Konfederacja tarnogrodzka, „Przewodnik Naukowy i Literacki”, 45, 1917, z. 5., z. 6, z. 7, z. 8.
  30. Rachuba A., Archiwa Sapiehów – ich losy, stan obecny, „Miscellanea Historico-Archivistica”, 1998, t. IX, Warszawa 1998.
  31. Ratajczyk L., Kierownictwo wojskowe i doktryna wojenna Rzeczypospolitej przed Sejmem Czteroletnim, „Zeszyty Naukowe WAP” 1973, nr 76.
  32. Ratajczyk L.,, Przezwyciężenie kryzysu militarnego Polski przed reformami Sejmu Czteroletniego, Warszawa 1975.
  33. Ratusiński B., Materiały do dziejów wojskowości w Archiwum Dzikowskim Tarnowskich, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, 1962, t. VIII, 1962.
  34. Ronikier J., Hetman Adam Sieniawski i jego regimentarze. Studium z historii mentalności szlachty polskiej 1706-1725, Kraków 1992.
  35. Sowa A., Pociej Ludwik Konstanty, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXVII, Wrocław 1983.
  36. Stanek W., „Opisanie” urzędu hetmańskiego z 1717 roku i jego polityczne następstwa, „Studia i materiały do historii wojskowości” 1995, t. 37.
  37. Starzeński M., Na schyłku dni Rzeczypospolitej. Kartki z pamiętnika Michała Starzeńskiego (1757-1795), wyd. H. Mościcki, Warszawa 1914.
  38. Syta K., Archiwa magnackie od XVI do XVIII w. – możliwości i kierunki badawcze, [w:] red. J. Urwanowicz (red.), Władza i prestiż. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI-XVIII wieku, Białystok 2003.
  39. Syta K., Archiwa magnackie w XVIII wieku. Studium kultury kancelaryjno-archiwalnej, Toruń 2010.
  40. Szadkowska C., Ludwik Konstanty Pociej, hetman wielki Wielkiego Księstwa Litewskiego, i „Regestr” jego archiwum z roku 1720, „Archeion”, 1973, t. LIX (1973).
  41. Tyszkowski K., Archiwum hetmańskie w Podhorcach, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 1929, t. I, 1929.
  42. Volumina Legum. Prawa, konstytucje i przywileje Królestwa Polskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego i wszystkich prowincji należących na walnych sejmach uchwalonych, wyd. J. Ohryzko (dalej VL), t. 6, Sankt Petersburg 1860.
  43. Wimmer J., Wojsko Rzeczypospolitej w dobie wojny północnej, Warszawa 1956.
  44. Woliński S., Urzędy hetmańskie w świetle ustawodawstwa polskiego, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 1933, t. 6, z. 1.
  45. Zarzycki W., Dyplomacja hetmanów w dawnej Polsce, Warszawa-Poznań 1976.
  46. Zielińska T., Archiwa wielkich rodów Rzeczypospolitej dziedzictwem narodów Europy Środkowo-Wschodniej, „Archiwista Polski”, 2 (1999).
  47. Zielińska Z., Sosnowski Józef Sylwester, PSBPolski Słownik Biograficzny, t. XL, Warszawa− Kraków 2001.