Instrukcja z 23 lipca 1865 roku oraz jej zastosowanie na terenie byłego obwodu białostockiego w latach 1867-1878

Main Article Content

Janusz Danieluk

Abstrakt

Majątki instrukcyjne były formą własności utworzoną na mocy Instrukcji o zasadach sprzedaży ziemi państwowej w zachodnich guberniach osobom rosyjskiego pochodzenia, odbywającym tam służbę lub pragnącym na stałe się osiedlić, którą wprowadzono w życie 23 lipca / 5 sierpnia 1865 roku. Pierwotnie należały do skarbu państwa lub zostały skonfiskowane uczestnikom powstania styczniowego. Były sprzedawane przez Ministerstwo Dóbr Państwowych - za pośrednictwem władz gubernialnych - zasłużonym osobom rosyjskiego pochodzenia (urzędnikom cywilnym i wojskowym) w celu zachęcenia ich do stałego osiedlenia się w zachodnich guberniach Cesarstwa Rosyjskiego. Wartość nieruchomości instrukcyjnych (wyliczana na podstawie 10-krotności rocznego dochodu uzyskiwanego z majątku, powiększonego o 10%) była znacznie niższa od ich ceny rynkowej. Majątki instrukcyjne stanowiły ograniczoną formę własności. Nie mogły być odsprzedawane, dzierżawione, zastawiane zarządzane przez osoby polskiego i żydowskiego pochodzenia. Zezwolenie na ich sprzedaż bądź zakup każdorazowo wydawał Minister Dóbr Państwowych. W przypadku naruszenia powyższych warunków, właściciel mógł zostać pozbawiony przez państwo nabytej nieruchomości.

W guberni grodzieńskiej sprzedano około 178 majątków instrukcyjnych, z czego w powiatach należących do byłego obwodu białostockiego - 45. Spośród majątków sprzedanych na obszarze byłego obwodu, 35 stanowiło folwarki skarbowe (tzw. fermy). Natomiast pozostałych 10 zostało skonfiskowanych polskim ziemianom za ich udział w postaniu styczniowym.

Organy państwowe dysponowały rozległymi dobrami byłej ekonomii grodzieńskiej (ponad 7 tys. ha), które chciały wykorzystać do celów osadnictwa rosyjskiego. Niewielka liczba majątków skonfiskowanych przeznaczonych na sprzedaż, wynikała z faktu, że większość z nich była zadłużona wobec banków ziemskich oraz innych wierzycieli. Majątki instrukcyjne były sprzedawane w latach 1868-1878 i przyczyniły się do siedmiokrotnego zwiększenia liczby rosyjskich właścicieli ziemskich w trzech zachodnich powiatach guberni grodzieńskiej (z 7. w 1863 roku do 52. w 1878 r.). Instrukcja zainicjowała również proces prywatyzacji dużego odsetka własności skarbowej (58% powierzchni gruntów państwowych).

Instrukcja przyniosła – z perspektywy Imperium Rosyjskiego - najlepsze efekty spośród wszystkich ustaw antypolskich uchwalonych w latach 1865-1875. Zmieniała strukturę własności ziemskiej na korzyść rosyjskich posiadaczy oraz częściowo zahamowała możliwość wykupu ziemi państwowej przez osoby polskiego pochodzenia. 

Downloads

Download data is not yet available.

Article Details

Jak cytować
Danieluk, J. (2019). Instrukcja z 23 lipca 1865 roku oraz jej zastosowanie na terenie byłego obwodu białostockiego w latach 1867-1878. Czasopismo Prawno-Historyczne, 71(1), 127-166. https://doi.org/10.14746/cph.2019.1.6
Dział
Prace drobne i materiały

Referencje

  1. Archiwalia:
  2. Archiwum Państwowe w Białymstoku:
  3. Starszy Notariusz Sądu Okręgowego w Grodnie, sygnatury: 56, 112, 115, 128, 130, 131, 135, 159, 169, 178, 202, 207, 210, 212, 215, 218, 219, 221, 222, 223, 226, 228, 244, 286, 287, 288, 293, 294, 296, 300, 302, 303, 304, 305, 306, 315, 318, 322, 326, 333, 334, 335, 338, 339.
  4. Źródła publikowane:
  5. Bobrowskij P, Matieriały dlja gieografii i statistiki Rossij, sobrannyje oficerami gienieralnoho sztaba. Grodnienskaja gubiernija. Czast II, Sankt Petersburg 1863.
  6. Dikow P., Spisok ziemliewładienij w grodnienskoj gubiernij, Grodna 1890.
  7. Murawiow (Wieszatiel) M., Wspomnienia, Warszawa 1990.
  8. Pamiatnaja kniżka Grodnienskoj gubiernij, 1866-1910.
  9. Połnyj sbornik zapisok grafa Murawjewa-Wilenskoho o mjatieże w Siewerno-Zapadnoj Rossij w 1863-1864 gg. sostawlienyj po nomierach Rossijskoj Stariny.
  10. Sbornik prawitielstwiennych rasporiażenij po wodworieniju ruskich ziemlewładielceww Siewiero-zapadnom kraje, Wilna 1886
  11. Literatura:
  12. Aleksandravičius E., Kulakauskas A., Pod władzą carów. Litwa w XIX wieku, Kraków 2003.
  13. Beauvois D., Walka o ziemię. Szlachta polska na Ukrainie prawobrzeżnej pomiędzy caratem a ludem ukraińskim 1863-1914, Sejny 1996.
  14. Danieluk J., Majątki instrukcyjne na ziemiach byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego – stan badań oraz postulaty badawcze, „Rocznik Lituanistyczny” 2017, t. 3.
  15. Dobroński A., Infrastruktura społeczna i ekonomiczna guberni łomżyńskiej i obwodu białostockiego (1866-1915), Białystok 1979.
  16. Drewicz M., Wywłaszczenia polskich majątków pod zaborem rosyjskim jako status quo w II i III Rzeczpospolitej, „Seculum Christianum. Pismo Historyczno-Społeczne” 2010, Rok XVII, nr 1.
  17. Gałka B., Represje carskie wobec ziemian Kresów Wschodnich za udział w ruchu niepodległościowym w II połowie XIX i na początku XX wieku, [w:] Ziemiaństwo a ruchy niepodległościowe w Polsce XIX-XX wieku, red. W. Caban, M. B. Markowski, Kielce 1994.
  18. Groniewski K., Uwłaszczenie chłopów w Polsce. Geneza-realizacja-skutki, Warszawa 1976.
  19. Iwaszkiewicz J., Wykaz dóbr ziemskich skonfiskowanych przez rządy zaborcze w latach 1773-1867, Warszawa 1929.
  20. Jurkowski R, Jeszcze o paradoksach imperialnej polityki Rosji w guberniach zachodnich po powstaniu styczniowym, „Echa Przeszłości” 2013.
  21. Kaczkowski J., Konfiskaty na ziemiach polskich po 1831 i 1863 roku, Warszawa 1918.
  22. Komzołowa A., Politika samodierżawija w Siewiero-Zapadnom kraje w epochu Wielikich rieform, Moskwa 2005.
  23. Krzemiński S., Dwadzieścia pięć lat Rosyi w Polsce (1863-1888), Lwów 1892.
  24. Kukulski J., Donacyje po powstaniu styczniowym, „Acta Universitatis Lodziensis” 1986, nr 24.
  25. Legieć J., Latawiec K., Depolonizacja Ziem Zabranych (1864-1914). Koncepcje-mechanizmy decyzyjne-realizacja, tom 2, Prawobrzeżna Ukraina. Czasy Annienkowa i Bezaka (1864-1868), Kielce 2018.
  26. Łopatecki K., Zalewska E., Historia Uroczyska Jaroszówka. Badania nad przemianami własnościowo-osadniczymi na pograniczu Wasilkowa i Białegostoku, „Studia Podlaskie” 2013, t. 21.
  27. Łopatecki K., Zalewska E., Kozyrscy – ostatni właściciele uroczyska Jaroszówka, „Studia Podlaskie” 24 (2016).
  28. Łopatecki K., Sprzedaż dóbr białostockich przez spadkobierców Jana Klemensa Branickiego, „Studia Podlaskie” 2015, t. 23.
  29. Maliszewski E., Białoruś w cyfrach i faktach, Piotrków 1918.
  30. Mościcki H., Pod berłem carów, Warszawa 1924.
  31. Panjucicz W., Nacjanalny aspekt paziemielnoj palitiki carizmu na Biełarusi epochi kapitalizmu (1861-1917), „Białoruskie Zeszyty Historyczne” 1999, t. 11.
  32. Sambuk S., Politika carizma w Biełorussii wo wtoroj połowinie XIX wieka, Mińsk 1980.
  33. Schmidt W., Geneza prywatnej rosyjskiej własności ziemskiej w b. guberniach wileńskiej, grodzieńskiej i mińskiej, „Miesięcznik Statystyczny” 1922, tom V, z. 11-12 (odbitka).
  34. Sidor M., Matusiewicz A., Wart Pac Pałaca… Dzieje Dowspudy i jej właścicieli, Suwałki 2014.
  35. Smykowski J., Ukaz z 10 XII 1865 r. i jego konsekwencje dla stanu posiadania ziemiaństwa polskiego w zachodnich guberniach Imperium Rosyjskiego, [w:] Wilno i Kresy północno-wschodnie. Materiały z II Międzynarodowej Konferencji w Białymstoku 14-17 IX 1994 r., pod. red. E. Feliksiak, A. Mironowicza, t. 1, Białystok 1996.
  36. Staliūnas D., Making Russians. Meaning and Practice of Russification in Lithuania and Belarus after 1863, Amsterdam - New York 2007.
  37. Suligowski A., Bezprawie i konfiskaty pod rządami rosyjskimi, Warszawa 1928.
  38. Szumski J., Instrukcyjne majątki ziemskie w powiecie sokólskim w latach 1867-1914. Problematyka prawno-własnościowa, [w:] „Studia polsko-litewsko-białoruskie”, pod red. J. Tomaszewskiego, E. Smułkowej, H. Majeckiego, Warszawa 1988.
  39. Szumski J., Uwłaszczenie chłopów w północno-wschodniej części Królestwa Polskiego 1846-1871, Białystok 2002.
  40. Szumski J., Inwentarz zespołu akt Starszy Notariusz Sądu Okręgowego w Grodnie [1581-1882]1883-1915 [1920-1930], Białystok 2012.
  41. Wiech S., Epoka Reakcji i „Pieredyszki”. Wileńscy generałowie-gubernatorzy wobec problemu polskiej własności ziemskiej w latach 1864-1884, „Kwartalnik Historyczny” 2008, Rocznik CXV, nr 2.
  42. Wiech S., Depolonizacja Ziem Zabranych (1864-1914).
  43. Koncepcje-mechanizmy decyzyjne-realizacja, t. 1, Litwa i Białoruś. Od Murawiowa do Baranowa (1864-1868), Kielce 2018.