Słowa kluczowe
Wielkie Księstwo Litewskie
sądy podkomorskie
pierwszoinstancyjne sądy szlacheckie
Trybunał Wielkiego Księstwa Litewskiego
Jak cytować
Liczba wyświetleń: 47
Liczba pobrań: 38
Abstrakt
Przebieg procesu przed sądami podkomorskimi Wielkiego Księstwa Litewskiego znacząco różnił się od tego właściwego pozostałym pierwszoinstancyjnym jurysdykcjom (sądom) szlacheckim. Podkomorzy wydawał pozwy dopiero po przekazaniu mu sprawy przez sądy ziemski, grodzki albo Trybunał Wielkiego Księstwa Litewskiego, a następnie informował uczestników postępowania o terminie wyjazdu na sporny grunt. Przynajmniej część z podejmowanych wówczas czynności prowadzono pod gołym niebem, choć podkomorzowie korzystali niekiedy z izb sądowych lub wzniesionych przez strony drewnianych konstrukcji. Prawidłowy przebieg granicy ustalano po wysłuchaniu argumentów stron, zapoznaniu się z dokumentami potwierdzającymi prawa do ziemi, obejrzeniu znaków granicznych oraz przesłuchaniu świadków. Czynności te nie zawsze przebiegały sprawnie. Rozstrzygnięcie zapadało w formie wyroku, od którego przysługiwała apelacja. Wydawał go podkomorzy albo jego zastępca (komornik), a spisywał regent podkomorski. Nie wszystkie postępowania przed sądami podkomorskimi były spokojne. Niejednokrotnie skarżono się też na ich wysokie koszty.
Bibliografia
Archiwum Historyczne Państwa Litewskiego w Wilnie, f. 73 (Ukmergės pakamario teismas), ap. 1, nr 9, 11; f. 341 (Trakų pakamario teismas), ap. 1, nr 1, 7; f. 345 (Trakų pilies teismas), ap. 1, nr 2; f. 349 (Upytės pakamario teismas), ap. 1, nr 2; f. 1135 (Vilniaus mokslo bičiulių draugija), ap. 2, nr 73.
Biblioteka Naukowa Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, sygn. 458.
Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego, sygn. F2-DC41-15; F4-(A660)26045; F5-A40-7887; F8-2367.
Korowicki A., Proces cywilny litewski, Wilno 1826.
Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės seimelių instrukcijos (1788–1790), oprac. R. Jurgaitis, A. Stankevič, A. Verbickienė, Vilnius 2015.
Prawa z Statutu W. X. Litewskiego y konstytucyi, dla wygody pilnuiących z urzędu albo potrzeby sądów y dla innych obywatelów koronnych y litewskich wiadomości porządnie podług alfabetu zebrane, a ile w processa prawne wchodzących o pretensye wszelakie, Warszawa 1783.
Skrzetuski W., Prawo polityczne narodu polskiego, t. 2, Warszawa 1787.
Statut Wielkiego Xięstwa Litewskiego, Naprzod, za Naiaśnieyszego Hospodara Krola Jego Mosci Zygmunta III w Krakowie w Roku 1588. Drugi raz w Wilnie, w Roku 1619. z pokazaniem zgody y rożnice Statutow Koronnych y W.[ielkiego] X.[ięstwa] L.[itewskiego]. Trzeci raz, za Naiaśnieyszego K.[róla] J.[ego] M.[ości] Władysława IV. w Warszawie, w Roku 1648, z przydaniem Konstytucyi od Roku 1550. do 1647. Czwarty raz, za Naiaśnieyszego Krola Jego Mosci Jana Trzeciego w Wilnie w Roku 1698. Z przyłożeniem pod Artykuły Konstytucyi Seymowych od Seymu Roku 1550. aż do Seymu Roku 1690. Oboygu Narodom służących, (Textu samego niwczym nie naruszaiąc) Teraz zaś piąty raz, za szczęśliwie panuiącego Naiaśnieyszego Krola Jego Mosci Augusta Trzeciego przedrukowany, Wilno 1744.
Trybunał obywatelom Wielkiego Xięstwa Litewskiego na seymie warszawskim dany roku tysiąc pięćset ośmdziesiątego pierwszego, Wilno 1744.
Umiastowski T., Sądowy process czyli sposób prawowania się w Trybunale i we wszystkich subseliiach W. Xięstwa Litew. Poprawiony i znacznie pomnożony przydatkiem supplementu, w którym się zawiera Zbiór Konst. Novellae Legis od początku Panowania Nayiaśn. Stanisława Augusta, do ostatn. Seymu 1780. tudzież Series Marszałków W. Trbłu Gł. W. X. L. z wyrażeniem znacznieyszych niektórych przypadków do Trybunałów stosujących się, Grodno 1782.
Volumina Legum. Przedruk zbioru praw staraniem XX. pijarów w Warszawie, od roku 1732 do roku 1782, wydanego, t. 5: Ab anno 1669 ad annum 1697, Petersburg 1860.
Volumina Legum. Przedruk zbioru praw staraniem XX. pijarów w Warszawie, od roku 1732 do roku 1782, wydanego; t. 6: Ab anno 1697 ad annum 1736, Petersburg 1860.
Volumina Legum. Przedruk zbioru praw staraniem XX. pijarów w Warszawie, od roku 1732 do roku 1782, wydanego, t. 7: Ab anno 1764 ad annum 1768, nakładem i drukiem J. Ohryzki, Petersburg 1860.
Volumina Legum, t. 9, Kraków 1889.
Downar-Zapolski M., Istorija Biełorussii, Minsk 2005.
Gloger Z., Encyklopedia staropolska ilustrowana, Warszawa 1978.
Liubawskij M.K., Oczerk istorii litowsko-russkago gosudarstwa do liublinskoj unii wkliuczitielno, Moskwa 1910.
Liubawskij M.K., Politiczeskij stroj Polszi poslie liublinskoj unii. Lekcii czitannyja w moskowskom uniwersitietie w 1899–1900 ak. godu, Moskwa 1901.
Łappo I.I., Podkomorskij sud w Wielikom Kniażestwie Litowskom w konce XVI i naczale XVII wieka, „Żurnał Ministerstwa Narodnago Proswieszczenija” 1899, nr 13, s. 341–403.
Martinowicz M.W., Wielikoje Kniażestwo Litowskoje, Russkoje i Żemajtskoje. Ot priedposyłok k sozdaniju do Liublinskoj unii 1569 goda, Minsk 2014.
Glabisz G., Sejmiki Wielkopolski w latach 1764–1793, Poznań 2022.
Goldstein S.M., Polsko-litowskija driewnosti. Lekcii czitannyja w Impieratorskom Archieologiczeskom Institutie, Sankt-Peterburg 1913.
Kiaupa Z., Lietuvos istorija. Trumpasis XVIII amžius (1733-1795 m.), t. 7, cz. 2, Vilnius 2018.
Leśnodorski B., Dzieło Sejmu Czteroletniego (1788–1792). Studium historyczno-prawne, Wrocław 1951.
Radaman A., Samorząd sejmikowy w powiatach województwa nowogródzkiego Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1565–1632 [w:] U. Augustyniak, A. Zakrzewski (red.), Praktyka życia publicznego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVI-XVIII wieku: materiały XVIII konferencji Komisji Lituanistycznej przy Komitecie Nauk Historycznych PAN w dniach 22–23 września 2009 roku, Warszawa 2010.
Stankevič A., Lietuvos Vyriausiojo Tribunolo veikla XVIII amžiaus antroje pusėje, Vilnius 2018.
Szczepankowska I., Język prawny I Rzeczypospolitej w „Zbiorze praw sądowych” Andrzeja Zamoyskiego, cz. I: Pojęcia prawne, Białystok 2004.
Szczerbickij O.W., Sudy w bywszem Wielikom Kniażestwie Litowskom, Wilna 1912.
Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, t. 2: Województwo trockie XIV–XVIII wiek, oprac. H. Lulewicz, A. Rachuba, P.P. Romaniuk, A. Haratym, przy współpracy A. Macuka i J. Aniszczanki, red. A. Rachuba, Warszawa 2009.
Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, t. 3: Księstwo Żmudzkie XV–XVIII wiek, oprac. H. Lulewicz, A. Rachuba, P.P. Romaniuk, A. Haratym, red. A. Rachuba, Warszawa 2015.
Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, t. 5: Ziemia połocka i województwo połockie XIV–XVIII wiek, oprac. H. Lulewicz, A. Rachuba, A. Haratym, A. Macuk, A. Radaman, W. Hałubowicz, P.P. Romaniuk, red. H. Lulewicz, Warszawa 2018.
Wisner H., Rzeczpospolita Wazów, t. 3: Sławne Państwo, Wielkie Księstwo Litewskie, Warszawa 2008.
Wolff J., Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego 1386–1795, Kraków 1885.
Zakrzewski A., Wielkie Księstwo Litewskie (XVI–XVIII w.). Prawo – ustrój – społeczeństwo, Warszawa 2013.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Oskar Kanecki
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.